πίσω

Η μάχη του Σπερχειού μεταξύ  Βυζαντινών και Βουλγαρικών στρατευμάτων  (997 μ.Χ.)

Παναγιώτης Πανταζής Αντιστράτηγος ε.α. - συγγραφέας

ΕΙΣΑΓΩΓΗ

Γύρω  από  την  Μαιώτιδα  Λίμνη,  δηλαδή τη  σημερινή   Αζοφική Θάλασσα, η οποία είναι βόρεια  από τη Μαύρη  Θάλασσα, υπήρχε, παλιά,  ένα Ουνογουροβουλγαρικό κράτος (βλέπε φωτογραφία Νο 1).

Φωτ. Νο 1: Οι Βούλγαροι στα Βαλκάνια.

Κατά  τα μέσα του 7ου  αιώνα  ήλθαν,  από ανατολικά, οι Χαζάροι και υποδούλωσαν ένα  μέρος  από  τους  Ουνογουροβουλγάρους. Οι  υπόλοιποι, με διάφορους αρχηγούς, μετακινήθηκαν δυτικά. Ένας από  αυτούς τους  αρχηγούς, ο  Ασπαρούχ, πέρασε  τους  ποταμούς  «Δάναστρι» (το σημερινό  Δνείπερο) και «Δάναπρι» (το σημερινό  Δνείστερο) και εγκαταστάθηκε στο βόρειο μέρος του Δέλτα του ποταμού Δούναβη. Αυτοί  ήταν οι γνωστοί  μας Βούλγαροι. Το τελευταίο αυτό έγινε, όταν Αυτοκράτορας του Βυζαντίου ήταν ο Κωνσταντίνος  Δ΄ (668 – 685).Από εκεί, οι Βούλγαροι, έκαναν επιδρομές στις γειτονικές Βυζαντινές περιοχές.Ύστερα από  μία  αποτυχημένη εκστρατεία εναντίον τους,  από  τον Αυτοκράτορα Κωνσταντίνο Δ΄, το 680 μ.Χ., οι Βούλγαροι πέρασαν το Δούναβη και εγκαταστάθηκαν στην περιοχή  γύρω  από τη Βάρνα.1   Ο Αυτοκράτορας προσπάθησε να τους  εκδιώξει,  αλλά  δεν το πέτυχε και έτσι, το 681 μ. Χ., έκλεισε ειρήνη  μαζί  τους,  αφού,  μάλιστα,  θα τους πλήρωνε  και ετήσιο φόρο!!!!.

Οι Βούλγαροι, στα  εδάφη που  εγκαταστάθηκαν, πνίγηκαν μέσα  στο σλαβικό  πλήθος,  που ήταν  εγκατεστημένο εκεί από  πριν.  Με τον τρόπο αυτό  έχουμε  το  πρώτο  σλαβοβουλγαρικό κράτος μέσα  στο  Βυζαντινό κράτος. Από τότε άρχισε  ένας άγριος, αδυσώπητος και χωρίς έλεος αγώνας μεταξύ  Βυζαντινών και Βουλγάρων, ο οποίος  συνεχίζεται και μέχρι σήμερα.Τη μεγαλύτερή του δύναμη απόκτησε, το νέο κράτος των Βουλγάρων, όταν Τσάρος των ήταν ο Συμεών, ο οποίος βασίλευσε  από το 890 μέχρι το 927 μ. Χ. Ο Συμεών  οραματίζονταν «την αγία  ρωμαϊκή  αυτοκρατορία του βουλγαρικού έθνους  με έδρα την Κωνσταντινούπολη». Αυτό  θυμίζει «Την Αγία  Ρωμαϊκή  Αυτοκρατορία του Γερμανικού  Έθνους».  Το όραμα  αυτό,  του  Συμεών,  προκάλεσε την έκρηξη  φοβερών πολέμων  με τεράστιες απώλειες  και  καταστροφές και  από  τις  δύο  πλευρές.  Το  927 απεβίωσε ο Συμεών,  χωρίς  να ιδεί το όνειρό  του πραγματοποιούμενο. Το 971, όταν  Αυτοκράτορας του  Βυζαντίου ήταν  ο Ιωάννης Τσιμισκής, καταλύθηκε το βουλγαρικό κράτος και προσαρτήθηκε στην Αυτοκρατορία του Βυζαντίου. Το 976 Τσάρος των Βουλγάρων έγινε, πραξικοπηματικά, ο Σαμουήλ. Το όνειρό  του ήταν  μικρότερης εμβέλειας  από αυτό  του Συμεών.  Αυτός ονειρεύονταν την «ανασύσταση  του βουλγαρικού κράτους και την επέκτασή του προς τη Θεσσαλονίκη  και την κεντρική και νότια Ελλάδα». Αποτέλεσμα αυτού  του ονείρου  ήταν  να εκραγεί  ένας  νέος μακροχρόνιος, αδυσώπητος, σκληρός και ανελέητος βυζαντινοβουλγαρικός πόλεμος.

Τον ίδιο χρόνο,  δηλαδή το 976, γίνεται  Αυτοκράτορας του Βυζαντίου ο Βασίλειος  Β΄, ο οποίος έθεσε, σαν κυρία επιδίωξή του, την παντελή  εξάλειψη του βουλγαρικού κινδύνου. Από  τον ανωτέρω πόλεμο  νικητής  βγήκε  ο Βασίλειος. Το 1018 παρα- δόθηκαν οι Βούλγαροι στον Αυτοκράτορα Βασίλειο και, έτσι, έσβησε και το νέο βουλγαρικό κράτος.2-  Ένα σημαντικό επεισόδιο,  του ανωτέρω πολέμου,  ήταν και η ΜΑΧΗ ΤΟΥ ΣΠΕΡΧΕΙΟΥ, την οποία  θα παρουσιάσουμε στη συνέχεια.-3

ΤΑ ΥΦΙΣΤΑΜΕΝΑ ΙΣΤΟΡΙΚΑ ΔΕΔΟΜΕΝΑ ΤΗΣ ΜΑΧΗΣ ΚΑΙ ΤΑ ΕΡΩΤΗΜΑΤΑ ΠΟΥ ΑΝΑΚΥΠΤΟΥΝ ΑΠΟ ΤΗΝ ΑΝΑΛΥΣΗ ΤΩΝ

α. Τα δεδομένα: Το 995, ο Βασίλειος, διακόπτει τις επιχειρήσεις κατά  των Βουλγάρων και αναχωρεί, εσπευσμένα, για  τη Συρία,  προκειμένου να αντιμετώπιση προβλήματα  ασφαλείας των  ανατολικών  συνόρων της Αυτοκρατορίας.4 Αυτή την απασχόληση του Βυζαντινού Στρατού, στα  ανατολικά της  Αυτοκρατορίας, την εκμεταλλεύθηκε,   ο  Σαμουήλ,   για την αναδιοργάνωση του στρατού του  και,  το  996,5 επιτίθεται κατά της Θεσσαλονίκης (βλέπε  φωτογραφία Νο 2).

Φωτ. Νο 2: Δρομολόγιο εισβολής του Σαμουήλ στη νότια  Ελλάδα.

Αντιλαμβανόμενος , όμως,  ότι  δεν  δύναται να καταλάβει την οχυρά  πόλη, στρέφεται προς νότια και δυσμάς,  διαβαίνει τα  Τέμπη και, δια της Θεσσαλίας, Βοιωτίας και Αττικής, εισδύει στην Πελοπόννησο λεηλατών και καταστρέφων τα πάντα. Κατά του Σαμουήλ εστάλη,   υπό  του  Βασιλείου, ο Στρατηγός Μάγιστρος  6  Νικηφόρος Ουρανός,    ο οποίος    (βλέπε φωτογραφία Νο  3),    από τη Θεσσαλονίκη έφθασε στη Λάρισσα και, αφού άφησε εκεί τις αποσκευές του,   διέσχισε,   δια   συντόνων  πορειών,  την  πεδιάδα των Φαρσάλων, διάβηκε τον Απιδανό ποταμό  (τον σημερινό  Φαρσαλιώτη) και στρατοπέδευσε παρά  την όχθη του πλημμυρισμένου Σπερχειού.

Φωτ. Νο 3: Δρομολόγιο κινήσεως  Νικηφόρου Ουρανού προς την κοιλάδα του Σπερχειού

Στην  αντίπερα όχθη  ήταν  στρατοπεδευμένος ο Σαμουήλ,7   ο οποίος, επιστρέφοντας, εύρε  και  αυτός  το  Σπερχειό  πλημμυρισμένο και,  ως  εκ τούτου, αναγκάσθηκε να διακόψει την πορεία  του.  Οι Βούλγαροι έσυραν,  μαζί  τους,  τεράστιο όγκο  λαφύρων και  πολλούς  αιχμαλώτους. Ο Σαμουήλ  πείσθηκε  ότι,  ο πλημμυρισμένος ποταμός, είναι  ανυπέρβλητο εμπόδιο  για  τους  Βυζαντινούς και,  ως  εκ τούτου, χαλάρωσε τα  μέτρα φρουρήσεως και ασφαλείας του στρατοπέδου του. Ο Ουρανός, όμως, βρήκε πόρο και, αφού  διαπεραίωσε το στρατό  του στην αντίπερα όχθη  του Σπερχειού, επιτέθηκε, αιφνιδιαστικά, κατά  του βουλγαρικού στρατού. Ο αιφνιδιασμός επέτυχε  πλήρως  και, οι Βούλγαροι, υπέστησαν τρομερές απώλειες. Όλοι  οι Βυζαντινοί αιχμάλωτοι απελευθερώθηκαν και  όλα  τα  λάφυρα έπεσαν  στα  χέρια  του  Νικηφόρου Ουρανού.

ΑΝΑΦΟΡΕΣ 1-7

1. Το ιστορικό  της αποτυχίας της εκστρατείας έχει ως εξής:

Το 680 μ.Χ. , Ο Αυτοκράτορας, πέρασε,  με πολύ στρατό,  το Δούναβη και προσπάθησε να παρασύρει τους Βουλγάρους, να δώσουν μάχη. Οι Βούλγαροι, όμως, το απέφευγαν αυτό και παρέμεναν κρυμμένοι στα κρησφύγετά τους, που ήταν μέσα στα βαλτοτόπια του Δούναβη. Το  γεγονός αυτό  είχε  σαν  συνέπεια  τη  μείωση  του  ηθικού  του  Βυζαντινού Στρατού, διότι κυνηγούσαν, μέσα στους  βάλτους, έναν  εχθρό,  χωρίς  να μπορούν να τον αντικρίσουν και, ο οποίος,  είχε τη δυνατότητα να τους  επιτεθεί,  όπου  και όποτε  ήθελε. Επάνω στο κρίσιμο αυτό σημείο αρρώστησε ο Αυτοκράτορας και μετέβη στη Μεσημβρία. Διαδόθηκε όμως η φήμη ότι, ο Αυτοκράτορας, δείλιασε και γι’ αυτό έφυγε προς τα οπίσω. Τότε,  ο Στρατός, νόμισε ότι εγκαταλείφθηκε από  τον Αυτοκράτορα και άρχισε  να υποχωρεί.  Στην αρχή  η υποχώρηση εξελίσσονταν κανονικά, σε λίγο, όμως,  μετατράπηκε σε άτακτη φυγή,  χωρίς  οι Βούλγαροι να το έχουν  αντιληφθεί. Όταν κατάλαβαν περί τίνος πρόκειται, επέπεσαν εναντίον του Βυζαντινού Στρατού και, κυνηγώντας τον, διάβηκαν το Δούναβη και εγκαταστάθηκαν στην περιοχή  γύρω  από τη Βάρνα.

 2. Ο Σαμουήλ  πέθανε  το 1014 από αποπληξία. Τούτο  έγινε μετά από δύο ημέρες, απ’ όταν είδε τους 15.000 τυφλούς στρατιώτες, που του έστειλε ο Βασίλειος  μετά τη μάχη του Κλειδίου.

3. Τα γεγονότα της «Μάχης  του Σπερχειού» έχουν  γραφεί από τον βυζαντινό χρονο- γράφο Ιωάννη Σκυλίτζη, η χρονογραφία του  οποίου  περιλαμβάνει τα γεγονότα από  το 811 έως το 1079 μ. Χ. Από αυτόν  τα έχουν  πάρει οι λοιποί ιστορικοί.

4. Το 994 αιγυπτιακά στρατεύματα πολιορκούσαν το Χαλέπι,  το οποίο ήταν βυζαντι νό προτεκτοράτο. Ο Εμίρης του Χαλεπίου ζήτησε τη βοήθεια του Αυτοκράτορα. Προ του ενδεχομένου να κινδυνεύσει η Αντιόχεια, μετά  την πτώση  του  Χαλεπίου, αποφάσισε, ο Βασίλειος, να  σπεύσει  σε βοήθεια. Κατόπιν τούτου διέκοψε τις  επιχειρήσεις κατά  των Βουλγάρων και τοποθέτησε, στη Θεσσαλονίκη, τον Μάγιστρο Γρηγόριο Ταρωνίτη, Στρα- τηγό του Θέματος της Θεσσαλονίκης, με ισχυρές  δυνάμεις, δια να δύναται να αποκρούσει τις  βουλγαρικές επιδρομές. Μετά  ταύτα επέστρεψε στην  Κωνσταντινούπολη. Από εκεί,  αμέσως,  ξεκίνησε  για  τη Συρία.  Με ταχύτατη πορεία  διέσχισε  την  αυτοκρατορία, από  τη δύση  προς  την ανατολή, εντός  26 ημερών   και, στα τέλη του  Απριλίου του  995, παρουσιάσθηκε, αιφνιδιαστικά, στην  περιοχή  του  Χαλεπίου. Οι πολιορκητές, κατάπληκτοι  από  την εμφάνιση των  Βυζαντινών στρατευμάτων, έλυσαν  αμέσως  την πολιορκία. Εντός έξι    μηνών  είχε διευθετηθεί η κατάσταση στα ανατολικά σύνορα. Το φθινόπωρο του 995 αναχώρησε για την Κωνσταντινούπολη και την 1η Ιανουαρίου του 996 τον βρίσκουμε να έχει επιστρέψει σ’ αυτή.

5. Δεν αναφέρεται, στις ιστορικές πηγές,  η ακριβής ημερομηνία επιθέσεως κατά  της Θεσσαλονίκης. Ο χρόνος της επιθέσεως αναφέρεται, σ’ αυτές,  ως εξής: «Κατά  τη διάρ- κεια της εις Βασιλεύουσαν παραμονής του Βασιλείου…..». Άρα, η επίθεση του Σαμουήλ, άρχισε μετά την 1ην Ιανουαρίου του 996, ημερομηνία κατά την οποία, ο Αυτοκράτορας, επέστρεψε στην Κωνσταντινούπολη. Κατά την επίθεση αυτή φονεύθηκε ο Ταρωνίτης και συνελήφθη αιχμάλωτος ο γιος του Ασώτιος.

6. Μάγιστρος ήταν αξίωμα  απονεμόμενο από τους Βυζαντινούς. Αρχικά απονέμονταν σε στρατιωτικούς, ενώ, βραδύτερα, σε αυλικούς και ανωτάτους πολιτικούς υπαλλήλους. Το αξίωμα  το απένειμε  ο ίδιος ο Αυτοκράτορας σε ειδική τελετή.

7. Αυτό  σημαίνει  ότι, ο Σαμουήλ,  έφθασε  πρώτος  στην κοιλάδα του Σπερχειού

Αυτά  είναι, όλα κι όλα, τα ιστορικά στοιχεία τα οποία μας παρέχονται και  τα  οποία  τα  έλαβα  από  το  βιβλίο  του  Ιωάννη Καραγιαννόπουλου «ΙΣΤΟΡΙΑ  ΤΟΥ ΒΥΖΑΝΤΙΝΟΥ ΚΡΑΤΟΥΣ».

β. Τα ερωτήματα: Από  την  ανάλυση των  όσων  γράφονται, ανωτέρω, προκύπτουν τα ακόλουθα ερωτήματα:

α. Ποιο ήταν το δρομολόγιο επιστροφής του Σαμουήλ;

β. Σε ποια περιοχή  στρατοπέδευσε;

γ. Που ήταν ο πόρος  που βρήκε ο Νικηφόρος Ουρανός;

δ. Ποιο  ήταν  το σχέδιο  επιθέσεως του Νικηφόρου Ουρανού και πως άρχισε  και πως εξελίχθηκε η μάχη;

Σ’ αυτά  τα ερωτήματα θα προσπαθήσουμε να δώσουμε απάντηση στο υπόλοιπο μέρος της παρούσης διατριβής.

Τούτο  θα επιτευχθεί:

α. Με την περαιτέρω στρατιωτική ανάλυση των, ως ανωτέρω, παρεχομένων πληροφοριών για τους Βουλγάρους και τους Βυζαντινούς.

β. Με τη στρατιωτική ανάλυση του εδάφους και των καιρικών συνθηκών,  την  εποχή  της  Μάχης  και  την  εκτίμηση  του  βαθμού επιδράσεως, αυτών,  επί του προσδιορισμού της περιοχής στην οποία  έγινε η Μάχη και στον τρόπο  διεξαγωγής της.

γ. Με τη συγκέντρωση και ανάλυση των παρεχομένων πληροφοριών, από την παράδοση των κατοίκων της περιοχής, οι οποίες  θα συμβάλουν στον εντοπισμό  της περιοχής, όπου διεξήχθη η Μάχη του Σπερχειού.

 

ΟΙ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΣΤΑ ΤΕΘΕΝΤΑ  ΕΡΩΤΗΜΑΤΑ

α. Η ανάλυση  της σημασίας  της λέξεως «πλημμυρισμένος»: Όταν λέμε  ότι,  ο Σπερχειός, ήταν  «πλημμυρισμένος», εννοούμε ότι εισέρευσαν στην κοίτη του, ένεκα των πολλών ομβρίων  υδάτων, ποσότητες νερού  πέραν  εκείνων  που ήταν  δυνατό να χωρέσει  αυτή.  Το πλεονάζον νερό ξεχείλιζε  και χύνονταν έξω από την κοίτη. Σαν  φυσικό  και  αναπότρεπτο επακόλουθο αυτής  της  καταστάσεως είναι να κατακλυσθεί, η κοιλάδα του Σπερχειού, από τα νερά  που ξεχειλίζουν.  Στο χωριό  μου, το Κωσταλέξι, όταν  λέμε τη φράση  «βγήκι  του πουτά μ’» (βγήκε το ποτάμι = ξεχείλισε το ποτάμι), εννοούμε, κατ’ ευθείαν, ότι, ο κάμπος,  κατακλύσθηκε με νερό.

Ο βαθμός κατακλυσμού της κοιλάδας είναι ανάλογος με την ποσότητα του νερού  που έχει ξεχειλίσει από το ποτάμι. Άρα , όταν έγινε η ΜΑΧΗ ΤΟΥ ΣΠΕΡΧΕΙΟΥ, δεν είχαμε, μόνο, τον πλημμυρισμένο Σπερχειό, αλλά και την κατακλυσμένη  κοιλάδα του. 

β. Διαδικασία κατακλυσμού  της κοιλάδας του Σπερχειού και οι επιπτώσεις, του κατακλυσμού  της, στην επιλογή του χώρου στρατοπεδεύσεως των Βουλγάρων: (1). Η διαδικασία (βλέπε  φωτογραφία Νο 4).Σε κάθε περίπτωση ισχυρής βροχοπτώσεως, το Μπικιόρεμμα, κατέβαζε  πολύ   νερό,

Φωτ. Νο 4: Διαδικασία κατακλυσμού της κοιλάδας του Σπερχειού.

 με  αποτέλεσμα  να πλημμυρίζει. Τα  νερά του, όμως, εκτρέπονταν (και εκτρέπονται), αποκλειστικά και μόνο, προς νοτιοανατολάς, όπως  δείχνουν και τα βέλη της φωτογραφίας, τα οποία ξεκινούν από  το  Μπικιόρεμμα. Για  ποιο  λόγο  συμβαίνει αυτό,  θα  το δούμε  στη συνέχεια.

Ο Σπερχειός πλημμύριζε και αυτός  ταυτόχρονα με το Μπικιόρεμμα. Η ιδιαιτερότητα της πλημμύρας του  Σπερχειού είναι  ότι, τα νερά  του  που ξεχείλιζαν, εκτρέπονταν (και  εκτρέπονται) αποκλειστικά και μόνο  προς βορράν της  κοίτης  του.  Τούτο  απεικονίζεται με τα  βέλη της  φωτογραφίας,  τα οποία  ξεκινούν από το Σπερχειό.  Το φαινόμενο αυτό  συμβαίνει διότι,  η  κλήση  των  κατερχομένων βορείων   αντερεισμάτων της  Οίτης, τελειώνει,  ακριβώς, στη νότια  όχθη του ποταμού.

Από τα ανωτέρω καταφαίνεται ότι, ο κατακλυσμός της κοιλάδας του Σπερχειού, ήταν  η συνισταμένη των πλημυρών του ίδιου  του Σπερχειού και του Μπικιορέμματος. Η περιοχή  της κοιλάδας του  Σπερχειού που  κατακλύζονταν8, με την ανωτέρω διαδικασία, είναι ανατολικά του Μπικιορέμματος και βορείως του  Σπερχειού ποταμού. Φθάνει, δε,  μέχρι  νότια  του  Σιδηροδρομικού Σταθμού Λιανοκλαδίου, του χωριού  Καλύβια και της Λαμίας,  καθώς και μέχρι το χωριό  Κόμμα και ακόμη  ανατολικότερα. Στην περίπτωση αυτή, νοτίως  μεν του Σπερχειού, έχουμε τη δυνατότητα να πλησιάσουμε τον ποταμό  μέχρι την όχθη του, βορείως,  όμως, έχουμε τη δυνατότητα να τον πλησιάσουμε, μέχρις εκεί που μας επιτρέπουν τα νερά, τα οποία  κατέκλυσαν τον κοιλάδα του. Στην ανωτέρω διαδικασία οφείλονταν και ο κατακλυσμός της κοιλάδας του Σπερχειού, όταν  έγινε η ομώνυμη  Μάχη, γιατί και τότε υπήρχαν οι ίδιες εδαφολογικές συνθήκες. 

(2). Οι επιπτώσεις: Η περιοχή  της κοιλάδας του Σπερχειού, η οποία  δέχονταν τα περισσότερα νερά, από τις ως ανωτέρω πλημμύρες, είναι η κειμένη ανατολικά του Μπικιορέμματος.Άρα, ο Σαμουήλ, έπρεπε να στρατοπεδεύσει νότια του Σπερχειού, ανατολικά  του Μπικιορέμματος  και απέναντι  από  την κατακλυσμένη περιοχή, για να εκμεταλλευθεί την από βορρά ασφάλεια,  που του παρείχε αυτή. Μόνο αυτή η θαλασσοπλημμύρα της ανωτέρω περιοχής  ήταν ικανή  να  εμφυσήσει,  στο  Σαμουήλ,  το  αίσθημα   της  ασφαλείας   από βορρά,  τόσο πολύ μάλιστα, ώστε να τον παρασύρει  στη χαλάρωση  των μέτρων ασφαλείας  του στρατοπέδου του, όπως μας το παραδίδει  η ιστορία.

γ. Η θέση της παραλίας  της κοιλάδας  του Σπερχειού,  όταν  έγινε  η ομώνυμη  μάχη και οι επιπτώσεις από το γεγονός αυτό.

(1). Η θέση: (βλέπε φωτογραφία Νο 5):Στην φωτογραφία αυτή φαίνονται: Η αρχαία  παραλία  του    Μαλιακού  Κόλπου,  το 480 π. Χ., ήτοι πριν 1500 χρόνια  από τη Μάχη του Σπερχειού και  σημερινή παραλία του.10

Φωτ. Νο 5: Η Αρχαία και η σημερινή παραλία του Μαλιακού Κόλπου.9

Οι ποταμοί  Ασωπός, Μέλας (τα σημερινά Μαυρονέρια) και  Δύρας (ο σημερινός   Γοργοπόταμος) οι    οποίοι,  στην  αρχαιότητα, χύνονταν απ’ ευθείας  στη θάλασσα, ενώ, τώρα,  είναι παραπόταμοι του Σπερχειού και ο Σπερχειός ποταμός.

Από  το χάρτη  της φωτογραφίας διαπιστώνεται, με βάση την κλίμακα στην οποία είναι σχεδιασμένος, ότι, οι προσχώσεις των ανωτέρω ποταμών και ιδίως  του Σπερχειού, μετακίνησαν την παραλία του Μαλιακού Κόλπου, προς ανατολάς, κατά  11 χιλιόμετρα περίπου,  ήτοι κατά  2.200 μέτρα, περίπου,  ανά  500 χρόνια.  Άρα,  το 997 μ. Χ., ήτοι 1500, περίπου,  χρόνια μετά το 480 π.Χ., δηλαδή τρεις φορές  τα 500 χρόνια,  θα πρέπει να μετακινήθηκε  η παραλία του  Μαλιακού Κόλπου,  προς  ανατολάς, κατά  6.500 μέτρα περίπου.11 Θα ήταν, δηλαδή, δυτικά, περίπου,  της σημερινής  Ανθήλης. Ακόμη,  δυτικά και  νότια  από  την  ούτως,  σε γενικές  γραμμές,  προσδιοριζόμενη παραλία του  Μαλιακού κόλπου  το 997 μ. Χ., θα  υπήρχαν εκτεταμένα  βαλτοτόπια,  τα  οποία  θα  περιόριζαν, ακόμη  περισσότερο, την κοιλάδα του Σπερχειού. Βέβαια  ο υπολογισμός, για την τοποθέτηση της ακτής  του Μαλιακού Κόλπου  δυτικά της Ανθήλης, είναι πολύ απλουστευμένος, γιατί, κατά  τα αρχικά στάδια όταν η κοιλάδα ήταν στενότερη, η ταχύτητα προσχώσεων θα  ήταν  πιο γρήγορη, ενώ,  όσο  η κοιλάδα φάρδαινε, η ταχύτητα προσχώσεων  θα ήταν  πιο αργή.  Τα εκτεταμένα βαλτοτόπια, όμως, πριν από την ακτή  καλύπτουν επαρκώς τις επιπτώσεις όπως  διατυπώνονται στην επόμενη  παράγραφο.

(2). Οι επιπτώσεις: Ως εκ τούτου εκτιμάται  ότι ήταν αδύνατο  να υπάρχει,  το 997 μ. Χ., οδός, η οποία θα συνέδεε τη δυτική έξοδο  των Θερμοπυλών,  σε ευθεία γραμμή,  με το Ζητούνι.  Κατόπιν τούτου, ο Σαμουήλ,  έπρεπε να αναζητήσει άλλο δρομολόγιο, δυτικότερα,  για  να διαβεί  το Σπερχειό  και να φθάσει στην πόλη αυτή.

ΑΝΑΦΟΡΕΣ

8. Γράφω «κατακλύζονταν», διότι, με τα τελευταία αντιπλημμυρικά έργα  (Εκβάθυνση της  κοίτης  του  Σπερχειού, κατασκευή της  διώρυγας κατά  μήκος  της  κοιλάδας του Σπερχειού και διοχέτευση, μέσα σ’ αυτή, των νερών του Μπικιορέμματος), έχει αλλοιωθεί σημαντικά η ανωτέρω διαδικασία.

9. Η φωτογραφία έχει ληφθεί  από το βιβλίο «ΙΣΤΟΡΙΚΟΣ ΑΤΛΑΣ» του Κωνσταντίνου Κοντορλή/1967.

10. Για το ίδιο θέμα,  ο Βορτσέλας, γράφει, στο βιβλίο  του «Φθιώτις» του 1907, ότι ο ποταμός: «...εισέβαλεν,  επί των  Περσικών πολέμων,  εις τον  Μαλιακόν κόλπον,  όστις, τότε,  εισεχώρει  μέχρι  του  χωρίου  Κόμμα  και  ολίγον  έτι  δυτικώτερον αυτού....». Στα συμπεράσματα αυτά,  κατά  το Βορτσέλα, κατέληξε ο Άγγλος περιηγητής Ληκ, ο οποίος στηρίχθηκε σε περιγραφή της κοιλάδας του Σπερχειού από  τον Ηρόδοτο. Έκαμε μάλιστα, ο Ληκ, επιτόπια  μελέτη της περιοχής. Με το «ολίγον έτι δυτικότερον» από το Κόμμα, το οποίο αναφέρει ανωτέρω ο Βορτσέλας, φθάνουμε, λίγο – πολύ, στην αρχαία παραλία του Σπερχειού, όπως φαίνεται στη φωτογραφία Νο 5.

11. Για το θέμα  αυτό,  ο Βορτσέλας, γράφει: «Κατά  ταύτα η παραλία του Μαλιακού Κόλπου,  από των Περσικών Πολέμων μέχρι τούδε,  μετετοπίσθη έξ χιλιόμετρα και πλέον προς ανατολάς». Τούτο  συμφωνεί με τους δικούς  μας υπολογισμούς. 

δ. Δρομολόγιο το οποίο ακολούθησε,  ο Σαμουήλ,  κατά την επιστροφή του (βλέπε φωτογραφία Νο 6):

(1). Τα δεδομένα: Το ιππικό  του  Σαμουήλ,  οι χιλιάδες αιχμάλωτοι και ο τεράστιος όγκος λαφύρων, συνέθεταν μία φάλαγγα βαρείας συνθέσεως και μεγάλου μήκους.

Να σημειώσουμε ακόμη,  ότι τόσο τα υλικά  μάχης  του στρατεύματος, όσο και τα λάφυρα, θα  μεταφέρονταν με τροχοφόρα οχήματα, δηλαδή κάρα  και αραμπάδες. Μία  τέτοια   φάλαγγα  απαιτούσε δρομολόγιο πεδινό   και  ομαλό,  το οποίο,  παρά   τα  ανωτέρω δεδομένα, να  επιτρέπει   την  ταχεία   κίνηση. Τούτο,  εξ άλλου,   πρέπει να ήταν και η βασική  επιδίωξη του Σαμουήλ. Τέτοιο δρομολόγιο ήταν ένα και μοναδικό,  αυτό το οποίο, από Αταλάντη, Ελάτη και Σκάρφεια,  διέρχονταν μέσω των Θερμοπυλών  (βλέπε φωτογραφία Νο 6):

Φωτ. Νο 6: Το αρχαίο δρομολόγιο από Ελάτεια και Σκάρφεια δια μέσου των Θερμοπυλών.

Το δρομολόγιο αυτό (Βλέπε φωτογραφία Νο7) ήταν μέρος του ρωμαϊκού στρατιωτικού  δρόμου, ο  οποίος, από  Λάρισσα – Κραννώνα – Φάλαρα12  – Θερμοπύλες – Σκάρφεια - Ελάτεια και Αταλάντη, έφθανε στις Πλαταιές και, από εκεί, στην Αθήνα και στην Κόρινθο.13 -Τον ίδιο δρόμο, βεβαίως, θα  τον  διατήρησαν και θα τον χρησιμοποιούσαν και οι Βυζαντινοί. Αυτόν   το    δρόμο, επίσης,  θα  χρησιμοποιούσα   και   οι  διάφοροι βάρβαροι τόσο  για  την εισβολή  τους  στην κυρίως  Ελλάδα, όσο και για την επιστροφή τους. Από  τη δυτική  έξοδο  των  στενών  ο αρχαίος δρόμος,  την εποχή  των συνελθόντων   Αμφικτιόνων των  άλλως  Πυλαγορών -16».

Φωτ. Νο 7: Ο αρχαίος ρωμαϊκός στρατιωτικός δρόμος.

Από  την  Αντικύρα, ο δρόμος, έκαμπτε    προς  ανατολάς διέρχονταν, σε ένα σημείο εκεί, το Σπερχειό  και, δια μέσου της κοιλάδας του, έφθανε στη  Λαμία  (Ζητούνι). Είναι  προφανές  ότι,  το σημείο  διελεύσεως  του ποταμού,  ήταν στη θέση της σημερινής  γέφυρας  της «Σανίδας»,  όπου είναι και το στενότερο σημείο του στην περιοχή αυτή. Στο σημείο αυτό θα  πρέπει  να  υπήρχε  γέφυρα,   την  οποία  θα  είχαν  κατασκευάσει   οι Ρωμαίοι και την οποία θα διατηρούσαν και θα χρησιμοποιούσαν και οι Βυζαντινοί.  

 

Από  την  Αντικύρα, τέλος,  ένας  δευτερεύον δρόμος διακλαδίζονταν προς  τα  δυτικά και  περνούσε από  εκεί  που  είναι  τα  σημερινά  χωριά Κωσταλέξι, Κομποτάδες, Μεξιάτες κλπ. Είναι αξιοσημείωτο και πολύ χαρακτηριστικό το  γεγονός ότι ο σημερινός   δρόμος  Θερμοπύλες – Γοργοπόταμος – Φραντζόμυλος – Λαμία, είναι  χαραγμένος επάνω   στα χνάρια του αρχαίου δρόμου.

 

Φωτ. Νο 8: Το αρχαίο δρομολόγιο από τη δυτική έξοδο  των στενών  μέχρι τη Λαμία  (Ζητούνι)

ΑΝΑΦΟΡΕΣ

12. Φάλαρα: Αρχαία παράλια πόλη. Η θέση της ήταν, ενδεχομένως, στη θέση του σημερινού χωριού Αυλάκι. Άλλοι την ταυτίζουν με τη θέση της σημερινής Στυλίδας. Εντύπωση προ- καλεί το γεγονός ότι δεν αναφέρεται η Λαμία.  Φάλαρα, στην αρχαιότητα, έλεγαν  τα μεταλλικά κοσμήματα, τα οποία τοποθετούσαν στην περικεφαλαία. Σήμερα, με τη λέξη αυτή, εννοούμε τα κοσμήματα που τοποθετούνται στην προμετωπίδα των αλόγων ή του χαλινού.

13. Συμπληρωματικά στοιχεία  για το δρομολόγιο αυτό παρέχονται ως κατωτέρω:

Το ίδιο δρομολόγιο ακολούθησε ο Σαμουήλ και κατά την αντίστροφη έννοια, όταν κατέβαινε προς Αθήνα και Πελοπόννησο. Είναι αυτονόητο ότι, τότε, για να μεταβεί κάποιος από τη Θεσσαλία στη Βοιωτία, έπρεπε να περάσει, υποχρεωτικά, δια μέσου των Θερμοπυλών και εκείθεν Σκάρφεια, Αταλάντη (Λοκρίδα) κλπ.

Να τι γράφει και το λεξικό «ΗΛΙΟΣ», στη λέξη «Θερμοπύλαι»  για το ανωτέρω δρομολόγιο: «Κατά την αρχαιότητα  και μετ’ αυτήν, επί αιώνας μακρούς, αι Θερμοπύλαι  ήσαν η μόνη βατή δίοδος εκείνης, η οποία έφερεν εκ της Φθιώτιδος εις την Λοκρίδα και, γενικώτερον, από της Στεραιάς εις την Θεσσαλίαν».

Ο Νικηφόρος Ουρανός, κατερχόμενος προς την κοιλάδα του Σπερχειού, χρησιμοποίησε το δρομολόγιο Λάρισσα – Φάρσαλα – Θαυμακός (Δομοκός) – Ζητούνι. Τούτο  το έπραξε, βεβαίως, διότι εκτίμησε ότι, επί του δρομολογίου αυτού,  θα ήταν δυνατό να συναντήσει, επι- στρέφοντα, το Σαμουήλ.

Τέλος όταν,  το φθινόπωρο του 1018, ο Αυτοκράτορας Βασίλειος έφθασε στο Ζητούνι, επισκεπτόμενος τα διάφορα πεδία  των μαχών,  καταπλάγηκε από  τη θέα  των σωρών  των, περσικών πολέμων (Βλέπε φωτογραφία Νο 8), ακολουθούσε την ακόλουθη χάραξη: Έβαινε νοτίως  του Ασωπού και, περνώντας τον ποταμό  αυτόν, έφθανε στην αρχαία πόλη Ηράκλεια.14 Στη συνέχεια  περνούσε τους   ποταμούς  Μέλα και Δύρα και έφθανε στην αρχαία πόλη Αντικύρα. Η Αντικύρα, κατά  το  λεξικό «ΗΛΙΟΣ»,  ήταν «πόλις των  Οιταίων   παρά τας εκβολάς του Σπερχειού,  εν τη οποία Αθηνάδης ο  Τραχίνιος, επίτηδες  κατελθών,  εφόνευσε τον Εφιάλτην,  επικηρυχθέντα  υπό    των  είς Πυλαίαν15 λευκανθέντων από το χρόνο, οστών των Βουλγάρων στρατιωτών, που έπεσαν κατά τη μάχη του Σπερχειού, Εθαύμασε, όμως, και το υπερμέγεθες τείχος, το οποίο, ο Αρμένιος Ρουπένιος, είχε αναγείρει στο μέσο του στενού των Θερμοπυλών, για να φράξει στους Βουλγάρους τη δίοδο από την οποία, αυτοί, πραγματοποιούσαν τις επιδρομές τους κατά των θεμάτων της κυρίως Ελλάδος.  Το τείχος  αυτό  έλαβε  την ονομασία «σκέλος»  δηλαδή «μακρόν τείχος». Άρα διά μέσου των Θερμοπυλών εισέβαλαν και αποχωρούσαν οι Βούλγαροι. Αν το έκαμαν αυτό από αλλού, θα κατασκεύαζαν εκεί το «τείχος» και όχι στις Θερμοπύλες.

14. Η  Ηράκλεια κτίσθηκε  το  426 π.Χ. από  τους  Σπαρτιάτες, επί των  ερειπίων  της καταστραφείσης, από  τους  Οιταίους, αρχαιότατης πόλεως  Τραχίνας. Η  Τραχίς ήταν Πρωτεύουσα της Τραχινίας. Ήταν κτισμένη «στις υπώρειες βραχώδους λόφου,  τας Τραχινίας  πέτρας».  Η συγκεκριμένη θέση  της  ήταν  εκεί που  είναι  το σημερινό  χωριό  Ανω Βαρδάτες. Οι Τραχίνιες πέτρες είναι τα μεγάλα  βράχια που φαίνονται νότια και νοτιοδυτικά του χωριού  Άνω Βαρδάτες, μέσα από τα οποία  διέρχεται η σιδηροδρομική γραμμή. Εκεί, μάλιστα, υπάρχει και σιδηροδρομικός σταθμός με την ονομασία Τραχίς.  Η θέση της σημερινής  Ηράκλειας είναι πολύ μακριά από τη θέση της αρχαίας Ηράκλειας.

15. Πυλαία  εκαλείτο  η σύνοδος των Αμφικτιόνων, η οποία  ελάμβανε χώρα  παρά  το ναό της Δήμητρας στις Θερμοπύλες, οι οποίες  εκαλούντο και, απλώς,  Πύλαι.  Ακριβέστερα η σύνοδος γίνονταν στην πόλη της Ανθήλης, στην οποία  ήταν  και ο ναός  της  Δήμητρας.  Η Ανθήλη ήταν  πόλισμα  (μικρή πόλη), η οποία  βρίσκονταν «παρά  την συμβολήν» του ποταμίσκου «Φοίνικος εις τον Ασωπόν και την εκβολήν  του δευτέρου (εις την θάλασ- σαν)». Η ακριβής θέση της Ανθήλης είναι ακαθόριστη λόγω των προσχώσεων, οι οποίες μετέβαλαν την τοπογραφία της περιοχής. Από  την Ανθήλη άρχιζε η δυτική  είσοδος  των στενών  των  Θερμοπυλών. Το  σημερινό  χωριό,  Ανθήλη, δεν  έχει  καμία  σχέση  με  την αρχαία Ανθήλη. Και βέβαια,  όταν ακούμε  τη λέξη Θερμοπύλαι, δεν μπορεί παρά  να έλθει στο μυαλό  μας η πασίγνωστη Μάχη των Θερμοπυλών του 480 π. Χ.

(2). Οι επιπτώσεις: Η εκτίμησή μου είναι ότι ο ίδιος (ο αρχαίος)  δρόμος θα χρησιμοποιούνταν  και την εποχή  της Μάχης  του Σπερχειού  και αυτόν  το δρόμο ήταν υποχρεωμένος να ακολουθήσει και ο Σαμουήλ,  ανερχόμενος προς το βορρά, φθάνοντας, υποχρεωτικά,  μέχρι την Αντικύρα.

ε. Χώρο τον οποίο επέλεξε, ο Σαμουήλ,  για να στρατοπεδεύσει  λόγω του πλημμυρισμένου Σπερχειού και της κατακλυσμένης κοιλάδας  του:

Το ότι οι Βούλγαροι στρατοπέδευσαν νότια  του πλημμυρισμένου Σπερχειού είναι δεδομένο. Το ζητούμενο είναι η ακριβής θέση του χώρου αυτού.

Η πληροφορία, περί πλημμυρισμένου Σπερχειού και κατακλυσμού της κοιλάδας του, θα καταθορύβησε το Σαμουήλ,  διότι του ανέτρεπε το πρό- γραμμα κινήσεώς  του και τον εξέθετε  στον κίνδυνο αφίξεως Βυζαντινών στρατευμάτων.

Το γεγονός τούτο  ήταν  πολύ  σοβαρό και επέβαλλε  την ανάγκη προσωπικής  αναγνωρίσεως από τον ίδιο. Το καταλληλότερο παρατηρητήριο θα του το είχαν βρει, ασφαλώς, τα εμπρός  ευρισκόμενα τμήματα ιππικού  της εμπροσθοφυλακής του.  Ας δούμε,  τώρα,  ποιο πρέπει  να ήταν  αυτό  το καταλληλότερο παρατηρητήριο (βλέπε φωτογραφία Νο 9).

Φωτ. Νο 9: Διαγραμματική αναπαράσταση της δυνατότητας  παρατηρήσεως από το ύψωμα ΜΑΡΑΘΟΣ

Ερευνώντας, κάποιος, για ένα τέτοιο παρατηρητήριο, ανερχόμενος τα υψώματα του χωριού  Φραντζί, όπως,  χωρίς  αμφιβολία, θα έπραξε  και ο Σαμουήλ,  τον  οδηγεί,  το  ίδιο  το  έδαφος, στο  ύψωμα ΜΑΡΑΘΟΣ. Το ύψωμα αυτό  είναι  το μοναδικό το οποίο  παρέχει  παρατήρηση, επί της κοιλάδας του Σπερχειού,  καθ’  όλο  το  μήκος και το πλάτος  της, όπως δείχνουν  και   τα   βέλη της φωτογραφίας. Επισημαίνεται ότι, στο δυτικό μέρος του υψώματος, υπάρχουν ίχνη ενός πανάρχαιου οικοδομήματος. Στην επόμενη φωτογραφία, Νο 10, φαίνονται ορισμένα  κεραμικά από  το οικοδόμημα αυτό.

Κατά πάσα πιθανότητα πρόκειται για κάποιο οχυρωμένο παρατηρητήριο των Οιταίων, οι οποίοι,  από τη θέση αυτή, κατόπτευαν το Σπερχειό,  για να μην, τυχόν, περά- σουν, οι Μαλιείς, νοτίως αυτού.

Φωτ. Νο 10: Κεραμικά από το ύψωμα ΜΑΡΑΘΟΣ.

Καλύτερα, το ύψωμα ΜΑΡΑΘΟΣ, φαίνεται στην επόμενη φωτογραφία Νο 11. Επισημαίνεται, ιδιαίτερα, η δυνατότητα παρατηρήσεως, από  το ύψωμα αυτό, επί της νοτίως του Σπερχειού περιοχής και μέχρι τους πρόποδές του.  Η παρατήρηση  αυτή  μόνο  από το  ύψωμα ΜΑΡΑΘΟΣ είναι  δυνατό να  πραγματοποιηθεί.

 

Φωτ. Νο 11: Το ύψωμα ΜΑΡΑΘΟΣ ως παρατηρητήριο. ΔΕΞΙΑ  Φωτ. Νο 12: Η κατακλυσμένη κοιλάδα του Σπερχειού και η κατάλληλη περιοχή  για στρατοπέδευση.

Η θαλασσοπλημμύρα της κοιλάδας του Σπερχειού, την οποία θαείδε ο Σαμουήλ,  από το ανωτέρω ύψωμα, φαίνεται στην επόμενη φωτογραφία Νο 12.

Αυτή   η  εικόνα   που αντίκρισε,  ασφαλώς τον  έπεισε περί του αδυνάτου της συνεχίσεως της πορείας, διότι και   να   διάβαινε  τον ποταμό,    στη   γέφυρα που  ήταν  στη θέση  της σημερινής  γέφυρας της σανίδας, ήταν  αδύνατη η  περαιτέρω  κίνηση λόγω του  ότι,  η κοιλάδα,  ήταν  κατακλυσμένη από  νερό.  Αυτή  η εικόνα  ήταν  εκείνη,  η οποία δημιούργησε, στο Σαμουήλ,  το αίσθημα της ασφαλείας, το οποίο  προαναφέρθηκε. Φαίνεται καθαρά, στη  φωτογραφία, ότι,  ο  Σπερχειός,  πλημμυρίζει μόνο προς το βορρά της κοίτης  του. Βορειοδυτικά  του  υψώματος  ΜΑΡΑΘΟΣ εκτείνεται  μία  περιοχή εκτάσεως 2 ½, περίπου,  τετραγωνικών χιλιομέτρων. Ασφαλώς, η περιοχή  αυτή,  θα επέσυρε,  με την πρώτη  ματιά,  την προσοχή του Σαμουήλ.

Και βέβαια,  ο Σαμουήλ,  θα εξέπεμψε ομάδες ιππέων,  για αναγνώριση και έλεγχο  της καταλληλότητας της υπ’ όψη  περιοχής. Τελικά  θα διαπίστωσε  ότι, η περιοχή  αυτή,  πληρούσε  όλους  τους  απαραίτητους όρους, για να χρησιμοποιηθεί ως χώρος  στρατοπεδεύσεως και, ιδιαιτέρως, ήταν ασφαλής  από βορρά και εγγύς  του δρομολογίου επιστροφής.17Κατόπιν όλων των ανωτέρω εκτιμώ ότι, ο Σαμουήλ, επέλεξε, ως χώρο στρατοπεδεύσεως,  τον  προσδιορισθέντα, ως ανωτέρω, χώρο βορειοδυτικά του υψώματος ΜΑΡΑΘΟΣ και δεν είχε κανέναν,  απολύτως, λόγο, να συνεχίσει τις έρευνες, για την εξεύρεση άλλου καταλληλότερου.

ΑΝΑΦΟΡΕΣ

16. Πυλαγόροι έκαλούντο «Οι τρεις  αντιπρόσωποι εκάστης  των συμμετεχουσών του Αμφικτιονικού Συνεδρίου Πόλεων.  Εκαλούντο, εις επιγραφάς, και Αγορατροί».

17. Επί πλέον, η περιοχή  αυτή: Είχε μεγάλη  έκταση  και, συνεπώς,  μπορούσε να χωρέ- σει, άνετα,  ολόκληρο το βουλγαρικό στράτευμα. Το έδαφός της ήταν  επικλινές  και δεν κρατούσε νερά  και,  επί πλέον,  ήταν  χαλικώδες λόγω  των  επιχωματώσεων του  Ξεριά,  ο οποίος  τη διέσχιζε  (και τη διασχίζει) από νότου  προς βορράν. Είχε δυνατότητα ύδρευσης από το νερό του Ξεριά. Τέλος, λόγω της συνεκτικότητας του εδάφους, επέτρεπε,  σε έκτακτη περίπτωση, τη δράση  τόσο των πεζοπόρων τμημάτων του στρατού, όσο και του ιππικού και, τούτο,  αν λάβουμε υπ’ όψη, ότι μόλις είχε τελειώσει  η νεροποντή, η οποία  προ- κάλεσε το πλημμύρισμα του Σπερχειού.

Επισημαίνονται, εδώ, τα εξής: Το  βασικότερο στοιχείο,  το οποίο  μας  οδηγεί  στην  επιλογή  της θέσης  του  χώρου  στρατοπεδεύσεως, είναι  ο προσδιορισμός του δρομολογίου  επιστροφής.  Στην προηγούμενη ανάλυση επελέγη,  σαν τέτοιο,  το αρχαίο  δρομολόγιο  Στενά  Θερμοπυλών   –  Ηράκλεια   –  Αντικύρα   – Ζητούνι.

Είναι  αυτονόητο, από  στρατιωτικής απόψεως, ότι όσο  πλησιέστερα, προς  το ανωτέρω δρομολόγιο, είναι ο χώρος  στρατοπεδεύσεως, τόσο το καλύτερο, γιατί  δεν  θα  καταβληθεί πολύς  κόπος  σε πορεία  και  δεν  θα καταναλωθεί πολύς χρόνος για την κίνηση και επανείσοδο των στρατευμάτων  σ’ αυτό.

Δυτικότερα από τον επιλεγέντα χώρο υπάρχουν και άλλοι κατάλληλοι χώροι  για στρατοπέδευση. Σύμφωνα, όμως, με τα προηγούμενα η επιλο- γή ενός από αυτούς τους χώρους είναι τελείως άσκοπη  και επιζήμια.

Ακόμη, δυτικά του χωριού  Κομποτάδες, η κοιλάδα του Σπερχειού στενεύει και το νερό είναι λιγότερο. Τα δύο αυτά  στοιχεία θα μείωναν,  σταδιακά και όσο προς τα δυτικά θα εκινείτο  ο Σαμουήλ,  το αίσθημα ασφαλείας του, από  την εμφάνιση της εικόνας της πλημμύρας. Τούτο  θα είχε σαν αποτέλεσμα, στην περίπτωση επιλογής  εκεί χώρου  στρατοπεδεύσεως, όχι τη χαλάρωση, αλλά την αύξηση  των μέτρων ασφαλείας του. Το γεγονός τούτο  είναι αντίθετο προς την ιστορική  επιταγή,  η οποία  θέλει χαλάρωση και όχι αύξηση  των μέτρων ασφαλείας. Θα πρέπει να δεχθούμε, δε, ότι, μέσα  στα  μέτρα  ασφαλείας του  Σαμουήλ,  θα  συμπεριλαμβάνονταν και η επισταμένη αναγνώριση του Σπερχειού, για την ανακάλυψη τυχόν πόρων   διαβάσεώς του  τους  οποίους και  θα  έκλεινε.  Στην  περίπτωση αυτή, αν γίνονταν μάχη, θα είχε γραφεί διαφορετικά. Στη συνέχεια,  βέβαια,  υπάρχουν και άλλα στοιχεία,  τα οποία  συνηγορούν υπέρ του επιλεγέντος χώρου  στρατοπεδεύσεως. 

στ. Η διάβαση  του Σπερχειού όταν ο ίδιος είναι πλημμυρισμένος και η κοιλάδα του κατακλυσμένη: Ο Καραγιαννόπουλος, στο βιβλίου  «Η ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΟΥ ΒΥΖΑΝΤΙΝΟΥ  ΚΡΑΤΟΥΣ»,   αναφέρει ότι,  ο  Νικηφόρος Ουρανός, παρά  την  πλημμύρα του  Σπερχειού και  τον  κατακλυσμό της  κοιλάδας του, «…ευρών πόρον, διεπεραίωσε  τον στρατόν του και επετέθη, αιφνιδιαστικά,  κατά του βουλγαρικού στρατού». Δημιουργείται συνεπώς  το εύλογο  ερώτημα, που ήταν αυτός  ο «πόρος» και πως έγινε η «διαπεραίωση» αυτή (βλέπε φωτογραφία  Νο 13):

Ανατολικά από το χωριό Αμούρι υπάρχει μία μικρή χαράδρα, η οποία, κατερχόμενη από βορρά προς νότο, καταλήγει στο Σπερχειό. Ανατολικότερα από  αυτή  τη χαράδρα υπάρχει μία άλλη, η οποία  φέρει την ονομασία Μπικιόρεμμα.  Μεταξύ των δύο αυτών χαραδρών  περικλείεται ένα χαμηλό αντέρεισμα, το οποίο, κατερχόμενο από  βορρά  προς νότο, καταλήγει στο Σπερχειό. Η  παρουσία    του αντερείσματος  αυτού επενεργεί,  επί της πλημμύρας   του  Σπερχειού και  του  Μπικιορέμματος,   καθώς   και   του κατακλυσμού  της  κοιλάδας του ποταμού, ως εξής: Το νερό του Σπερχειού που ξεχειλίζει  νότια του χωριού  Αμούρι,  όπως φαίνεται και από τα σημειούμενα, εκεί, βέλη, κινούμενο προς ανατολάς, προσκρούει επί  του  αντερείσματος και,  μη  δυνάμενο να  το  υπερβεί, κάμπτει προς το νότο και χύνεται στο Σπερχειό.  Με τον τρόπο αυτό έχουμε τον κατακλυσμό του κάμπου νοτιοανατολικά του Αμουρίου.

Φωτ. Νο 13: Ο πόρος

Το νερό που ξεχειλίζει  από  το Μπικιόρεμμα εμποδίζεται, από  το ίδιο αντέρεισμα, να χυθεί προς τα δυτικά και χύνεται, αποκλειστικά και μόνο, προς  Ανατολάς. Το νερό  αυτό,  ενισχύεται και  από  αυτό  που  ξεχειλίζει από  το Σπερχειό.  Οι διαδικασίες αυτές,  όπως  αναφέρεται και στην ενότητα της διαδικασίας κατακλυσμού  της κοιλάδας του Σπερχειού, έχουν σαν  αποτέλεσμα να κατακλυσθεί η κοιλάδα ανατολικά του  Μπικιορέμματος.

Κατά  συνέπεια, παρά  την πλημμύρα του  Σπερχειού και  του  Μπικιορέμματος και τον κατακλυσμό του κάμπου,  το αντέρεισμα που προαναφέραμε,  μένει ακάλυπτο από το νερό. Δυτικά του  χωριού  Κομποτάδες κατέρχεται ένα  άλλο  χαμηλό  αντέρεισμα,  το οποίο  καταλήγει επί της νότιας  όχθης  του Σπερχειού. Τελευταία απόληξη αυτού  είναι το ύψωμα Αϊ Λιάς, το οποίο βρίσκεται απέναντι, ακριβώς, από το σημείο στο οποίο καταλήγει, στο Σπερχειό,  το προηγούμενο αντέρεισμα που αναφέρθηκε. Στο  σημείο  συναντήσεως των  δύο  αντερεισμάτων στενεύει  πολύ  ο ποταμός. Σ’ αυτό,  ακριβώς, το σημείο λειτουργούσε, μέχρι το 1925 όταν κατασκευάσθηκε η οδική γέφυρα του Κωσταλεξίου, ένα πορθμείο. Στην  επόμενη  φωτογραφία, Νο  14, βλέπουμε   το  στενό  σημείο  του Σπερχειού, όπου λειτουργούσε το Πορθμείο.

Φωτ. Νο 14: Το στενό σημείο όπου λειτουργούσε το πορθμείο.

Το αριστερό μέρος του είναι η τελευταία απόληξη,  στο Σπερχειό,  του υψώματος Αϊ  Λιάς  και,  το  δεξιό,  η τελευταία απόληξη του  απέναντι αντερείσματος.Από  το  ανωτέρω πορθμείο γίνονταν η  διαπεραίωση κατοίκων και ζώων, από τη μία όχθη του Σπερχειού στην άλλη, έστω και αν, ο ποταμός, ήταν πλημμυρισμένος και, η κοιλάδα, κατακλυσμένη με τον εξής τρόπο.

α. Από το νότο προς το βορρά (βλέπε φωτογραφία Νο 13): Κινούνταν, οι κάτοικοι και τα ζώα,  επί του δυτικά του χωριού  Κομποτάδες κατερχομένου αντερείσματος (βλέπε βέλη βορειοδυτικά των Κομποτάδων) και έφθαναν στο σημείο, στο οποίο λειτουργούσε το πορθμείο. Γίνονταν η διαπεραίωση με τη βοήθεια του  πορθμείου. Εκείθεν, η κίνηση,  μέχρι το δρόμο  Λιανοκλάδι – Λαμία,  γίνονταν επί του απέναντι αντερείσματος, το οποίο, όπως προαναφέραμε, δεν καλύπτονταν από τα νερά.

β. Από βορρά προς νότο: Η διαπεραίωση γίνονταν με την αντίθετη, ακριβώς, διαδικασία. Η εκτίμησή μου είναι ότι, το ανωτέρω σημείο - λόγω της μοναδικότητάς του - θα χρησιμοποιούνταν, κατά  τον ίδιο τρόπο, από την αρχαιότητα. Κατά συνέπεια η ίδια χρήση του θα γίνονταν και το 997 μ. Χ., όταν έγινε  η ΜΑΧΗ  ΤΟΥ  ΣΠΕΡΧΕΙΟΥ, διότι  και  τότε επικρατούσαν  οι ίδιες  εδαφολογικές συνθήκες,  στο σημείο  αυτό,  και οι αυτές ανάγκες επικοινωνίας  μεταξύ  του βορείου  και του νοτίου  μέρους  της κοιλάδας του Σπερχειού. Κατά  τον Βορτσέλα, (Φθιώτις / 1907),  ο Σπερχειός, άλλαξε  κοίτη,  πιθανώς, κατά  τον 4ο αιώνα  π. Χ.. Έκτοτε ρέει στην ίδια κοίτη. Αυτός,  λοιπόν,  ήταν ο περίφημος  «πόρος»,  τον οποίο  ανακάλυψε  ο Νικηφόρος  Ουρανός  και, από αυτόν, διαπεραίωσε, το στρατό του, νότια του Σπερχειού.

Να σημειώσουμε, εδώ, τα εξής: Όταν αναφέρουμε τη λέξη «πόρος» δεν εννοούμε τους καλοκαιρινούς πόρους από  τους  οποίους είναι  δυνατό να περάσουμε ένα ποτάμι  με τα πόδια  ή καβάλα σε υποζύγια. Οι πόροι αυτοί, το χειμώνα  και την άνοιξη, είναι άχρηστοι, γιατί,  το νερό είναι πολύ και, το ποτάμι,  μπορεί  να είναι κατεβασμένο ή και πλημμυρισμένο. Στην περίπτωση αυτή  η διαπεραίωση μπορεί να γίνει, όταν  δεν υπάρχουν  γέφυρες, μόνο  με πορθμεία και  σε σημεία  όπου,  το ποτάμι,  είναι στενό. Ακόμη να έχουμε υπ’ όψη μας ότι, σε περίπτωση πλημμύρας του ποταμού  και  κατακλυσμού του  εκατέρωθεν του  πορθμείου κάμπου,  πρέπει αφ’ ενός μεν να υπάρχει εδαφική πρόσβαση, παρά  την πλημμύρα, για την προσέγγιση του  πορθμείου, αφ’ ετέρου  δε να υπάρχει έδαφος μη καλυπτόμενο  από  νερά  για την κίνηση  πέραν  του πορθμείου, μετά  τη διαπεραίωση  του ποταμού. Δεν γνωρίζω αν, σε ορισμένα  σημεία του Σπερχειού δυτικά του πορθμείου  του Αϊ Λιά, το έδαφος είναι κατάλληλο και αποδεικνύεται, ιστορικά,  ότι  λειτουργούσε ή  θα  ήταν  δυνατό να  λειτουργήσει κάποιο   ή κάποια πορθμεία εκεί. Αλλά  και να υπήρχαν, δεν θα τα χρησιμοποιούσε ο Νικηφόρος Ουρανός για  τον  ακόλουθο λόγο:  Στην  προκειμένη περίπτωση  επιβάλλονταν, στρατιωτικά, να  χρησιμοποιηθεί το  πορθμείο, το οποίο ήταν όσο το δυνατό πλησιέστερα προς τον εχθρικό στόχο, δηλαδή το χώρο όπου ήταν στρατοπεδευμένοι οι Βούλγαροι. Με τον τρόπο  αυτό θα απαιτείτο λίγος χρόνος για την επίθεση, γεγονός που ελαχιστοποιούσε τις πιθανότητες αποκαλύψεως της επιθέσεως, από το εχθρό  και, τα επιτιθέμενα  τμήματα, δεν θα καταπονούνταν υπερβολικά και θα ήταν ακμαία κατά  την κρούση  με τον εχθρό. Να  αναφερθεί ένα  παράδειγμα: Αν  υπήρχε  ένα  πορθμείο, π.χ., στην περιοχή  νοτίως  του χωριού  Λιανοκλάδι, θα  μεγάλωνε η απόσταση, που θα  έπρεπε  να  διανύσουν τα  επιτιθέμενα τμήματα, κατά  15 χιλιόμετρα περίπου.   Για  την  κάλυψη αυτής  της  αποστάσεως θα  χρειάζονταν  επί πλέον  χρόνος πορείας 4ων ωρών  περίπου,  αν η πορεία  γίνονταν ημέρα, ενώ, αν γίνονταν νύχτα,  ο χρόνος θα ήταν πολύ μεγαλύτερος. Όλες  τις πληροφορίες, για τον πόρο  στον  Κομποταδίτικο Αϊ Λιά, τις έλαβα  από  τον  κ. Κασούμη Κωσταντίνο του  Νικολάου (γυναικάδελφός μου) και  από  τον αείμνηστο Αθανάσιο Τριανταφύλλου, κάτοικοι και  οι δύο του χωριού  Κομποτάδες. Επειδή  οι πληροφορίες των ήταν καίριες για την επίλυση του προβλήματος της διαβάσεως του Σπερχειού από το Νικηφόρο Ουρανό, θεωρώ  υποχρέωσή μου να τοποθετήσω, εδώ, τις φωτογραφίες των. Τους βλέπουμε  στην επόμενη διπλή φωτογραφία Νο 15.

Κωνσταντίνος Κασούμης                                  Αθαν. Τριανταφύλλου

Φωτ. Νο 15: Ο κ. Κωνσταντίνος Κασούμης και ο αείμνηστος Αθανάσιος  Τριανταφύλλου.

Ο Τριανταφύλλου γεννήθηκε το 1905 και, το 2003 που μου έδωσε  τις σχετικές  με το πορθμείο πληροφορίες, ήταν 97 ετών. Με διαβεβαίωσε ότι πέρασε  και αυτός,  πολλές φορές,  από το πορθμείο, ενώ ο Σπερχειός ήταν πλημμυρισμένος και,  η κοιλάδα του,  κατακλυσμένη. Με πληροφόρησε, μάλιστα,  ότι πολλοί  Κομποταδίτες, που είχαν  χωράφια απέναντι από  το ποτάμι,  περνούσαν το πορθμείο με τα βόδια  τους το πρωί και, το βράδυ, επέστρεφαν, πάλι  με τα  βόδια  τους,  στο  χωριό.  Ο  μπάρμπα Θανάσης πέθανε  το 2003.Ο Κώστας  ο Κασούμης μου έδωσε την πρώτη  νύξη περί λειτουργίας  πορθμείου στον  Αϊ  Λιά  και,  με  το  αγροτικό του  αυτοκίνητο,  με περιέφερε στην τοποθεσία για προσωπική αναγνώριση.

ΔΙΕΞΑΓΩΓΗ  ΤΗΣ ΜΑΧΗΣ

α. Πληροφορίες για τους αντιπάλους  (βλέπε φωτογραφία Νο 16): (1). Οι Βούλγαροι: Κατά  την ανάπτυξη του θέματος, του σχετικού  με το Χώρο  που επέλεξε ο Σαμουήλ  για να στρατοπεδεύσει, σε προηγούμενη ενότητα, φέρα- με τους  Βουλγάρους, αφού  κινήθηκαν επί του  αρχαίου δρόμου, όπως προσδιορίσθηκε ανωτέρω, να είναι στρατοπε- δευμένοι στην περιοχή δυτικά του υψώματος ΜΑΡΑΘΟΣ.

Φωτ. Νο 16: Πληροφορίες για τους αντιπάλους.

Κατά  τον  Καραγιαννόπουλο,   ο   Σαμουήλ, «Πεπεισμένος ότι ο πλημμυρισμένος ποταμός ήτο ανυπέρβλητον εμπόδιον διά τους Βυζαντινούς είχε χαλαρώσει τα μέτρα φρουρήσεως και ασφαλείας του στρατοπέδου του». Η  πλημμύρα του Σπερχειού  και  ο  κατακλυσμός  της κοιλάδας του ήταν  η μόνη πληροφορία, την οποία  είχε στη διάθεσή του ο Σαμουήλ.  Θα πρέπει να σημειώσουμε ότι υπήρχε  παντελής έλλειψη  πληροφοριών από  τον εντόπιο  πληθυσμό, ο οποίος,  μόλις αντιλήφθηκε την προσέγγιση των  Βουλγάρων, θα  έσπευσε  να εξαφανισθεί, για να γλιτώσει τη σφαγή  και την αιχμαλωσία.

Το τρωτό σημείο του Σαμουήλ  ήταν το αριστερό του πλευρό. Δεν εκτίμησε,  ότι  είναι  δυνατό να  λειτουργεί, με  τις  επικρατούσες  συνθήκες, κάποιο  πορθμείο δυτικότερα, εκεί όπου  ο ποταμός στένευε  και το νερό ήταν  λιγότερο. Ακόμη  θα  μπορούσε  να υπάρχει, προς  την κατεύθυνση αυτή, και κάποια γέφυρα. Άρα  του  διέφυγε η  δυσμενέστερη, γι’ αυτόν,   εχθρική   δυνατότητα, δηλαδή να διαβεί  ο εχθρός το Σπερχειό,  από  την κατεύθυνση αυτή,  και να  επιτεθεί,  αιφνιδιαστικά, κατά  του  αριστερού του  πλευρού.  Αν  είχε συλλάβει  αυτή  την  εχθρική  δυνατότητα, το πρώτο  που  θα  έπραττε, θα ήταν η κατάληψη, με ισχυρά  τμήματα, των, ανατολικά των Κομποτάδων, αντερεισμάτων και  η αποστολή, σε βάθος,  περιπόλων ιππικού  για  την αναγνώριση των δυνατοτήτων διαβάσεως του ποταμού από βορρά  προς νότο.  Με το τελευταίο, αυτό,  θα  ανακάλυπτε και  την ύπαρξη του  πορθμείου  στον Αϊ Λιά. Τίποτε  όμως,  από  αυτά,  δεν έπραξε  και αυτό  ήταν το θανάσιμο λάθος  του.19 -Να  επισημάνουμε, εδώ,  ότι,  οι Βούλγαροι, είχαν  τη δυνατότητα να πλησιάσουν, το Σπερχειό,  μέχρι την όχθη  του, ενώ, οι Βυζαντινοί, μέχρις εκεί  που  το  επέτρεπαν τα  νερά  του  κατακλυσμένου κάμπου.  Άρα  δεν υπήρχε οπτική επαφή μεταξύ των αντιπάλων στρατών.

ΑΝΑΦΟΡΑ

19. Να σημειώσουμε εδώ ότι, ο Σαμουήλ,  έδιδε υπερβολική εμπιστοσύνη στα πλημμυρισμένα  ποτάμια. Να τι γράφει ο Καραγιαννόπουλος για  ένα  παρόμοιο πάθημά του  το1004, ήτοι επτά  χρόνια  μετά  τη Μάχη  του  Σπερχειού:    «Προ των Σκοπίων και επί της εντεύθεν  όχθης  του ποταμού»,  δηλαδή του Αξιού,  «εύρε», ο Αυτοκράτορας Βασίλειος, «κατεσκηνωμένον αμερίμνως  τον, εν τω μεταξύ,  επιστρέψαντα  Σαμουήλ,  όστις, εμπιστευόμενος  εις τον πλημμυρισμένον ποταμόν,  ουδέν  μέτρον  ασφαλείας  είχε λάβει.  Ο Βασίλειος  επωφελήθη  την αβελτηρίαν  του αντιπάλου  του και, κατωρθώσας να διαπεραιώσει τον στρατόν του εις την άλλην όχθην,  επετέθη εναντίον  του αιφνιδιαστικώς.  Ο Σαμουήλ  καταπλαγείς  ετράπη εις φυγήν  μετά μεγάλων  απωλειών». Δεν είχε παραδειγματισθεί  από το φοβερό πάθημά του στο Σπερχειό!!!

 (2). Οι Βυζαντινοί: Και βέβαια,  Νικηφόρος Ουρανός, κάπου θα στρατοπέδευσε, προκειμένου  να  συγκεντρώσει πληροφορίες για  τον  εχθρό  και  το έδαφος. Το πιθανότερο είναι  να στρατοπέδευσε, ευρέως,  δυτικά του  χωριού  Καλύβια. Στο χωριό  Σταυρός διατηρείται ένας  θρύλος, σύμφωνα με τον οποίο, ο Νικηφόρος Ουρανός, είχε εγκαταστήσει το Στρατηγείο του βόρεια  του χωριού  στη θέση ΒΛΗΣΙΔΙΑ, η οποία είναι πίσω (βόρεια)  από το ύψωμα ΚΟΦΙΝΑΣ.  Το ύψωμα ΚΟΦΙΝΑΣ  έχει υψόμετρο 227 μέτρα  και  είναι ένα εξαίρετο παρατηρητήριο τόσο προς το μη καλυπτόμενο με νερό αντέρεισμα,  νότια  του  Σταυρού, όσο  και  προς  το  απέναντι αντέρεισμα, το οποίο, από Κομποτάδες, φθάνει στο ύψωμα Αϊ Λιάς. Επίσης  έχει γενική παρατήρηση σε όλη την περιοχή  ανατολικά των Κομποτάδων και μέχρι της τοποθεσίας που ήταν στρατοπεδευμένοι οι Βούλγαροι. Θα πρέπει να δεχθούμε, επίσης, ότι, ο Νικηφόρος Ουρανός, μόλις αποκρυστάλλωσε το σχέδιο  επιθέσεώς του,  θα  διέταξε την  προώθηση των στρατευμάτων του προς το πορθμείο, από το οποίο θα γίνονταν η διαπεραίωση  του ποταμού, προς κέρδος χρόνου. Ο Ουρανός είχε πληροφορηθεί, προφανώς, ότι, ο Σαμουήλ,  ανερχόμενος  πλησίαζε  προς την κοιλάδα του Σπερχειού, γι’ αυτό  έσπευσε, με σύντονη πορεία,  να την καταλάβει πρώτος.  Παρά ταύτα, όμως,  πρώτος έφθασε   ο  Σαμουήλ,   αλλά,  ο  πλημμυρισμένος Σπερχειός, βοήθησε   τον Ουρανό, με το να αναγκάσει, το Σαμουήλ,  να διακόψει την πορεία  του και να στρατοπεδεύσει νοτίως  αυτού. Το  πρώτο   μέλημα  του  Ουρανού, μόλις  έφθασε   στην  κοιλάδα του Σπερχειού, ήταν  να  συγκεντρώσει   πληροφορίες για  τους  Βουλγάρους και  το έδαφος. Είναι  προφανές ότι δεν  είχε δυσχέρειες στο θέμα  αυτό, διότι όλοι οι κάτοικοι, από αμφότερες τις πλευρές του Σπερχειού, θα προσέτρεξαν, οικειοθελώς και με πολύ μεγάλη  προθυμία, να του παράσχουν όσες πληροφορίες είχαν ή μπορούσαν να συγκεντρώσουν περί εχθρού και εδάφους. Αυτοί,  ασφαλώς, θα  του  υπέδειξαν και  τη θέση  του  λειτουργούντος πορθμείου στον  Αϊ  Λιά  και  αυτοί  θα  τον  ενημέρωσαν για  τη θέση του  στρατοπέδου των  Βουλγάρων και την κατάσταση στην οποία βρίσκονταν. Οι δραστηριότεροι, από  τους  κατοίκους αυτούς, θα  χρησιμοποιήθηκαν ως οδηγοί  τόσο κατά  τη διάρκεια των αναγνωρίσεων, όσο και για να οδηγήσουν, τα στρατεύματα επιθέσεως, εναντίον του εχθρού. Από τη στιγμή που, ο Ουρανός, πληροφορήθηκε την ύπαρξη του πορθμείου,  θα  επιλήφθηκε, αμέσως,  των  εργασιών συντηρήσεώς του  και επαυξήσεως  των  δυνατοτήτων  διαπεραιώσεως  προσωπικού, δια   των γεφυροποιών που, οπωσδήποτε, θα έφερε μαζί του. Η αιφνιδιαστική επίθεση  κατά  των Βουλγάρων και η απόλυτη επιτυχία του αιφνιδιασμού σημαίνουν ότι, ο Ουρανός, κινήθηκε και επιτέθηκε κατά  τη διάρκεια της νύχτας. Ως κατεύθυνση επιθέσεως, κατά  του  στρατοπέδου των  Βουλγάρων, δεν ήταν  δυνατό, παρά  να επιλέξει  την από  νότου  προς  βορρά τοιαύτη, ώστε, οι Βούλγαροι, να εγκλωβισθούν μεταξύ  των επιτιθεμένων και του πλημμυρισμένου ποταμού και να μην έχουν  καμία  οδό διαφυγής.

β. Η επίθεση: Ας επιχειρήσουμε, τώρα,    να   συνθέσουμε τον τρόπο  με το οποίο, ο Νικηφόρος Ουρανός, πραγματοποίησε την επίθεσή  του  εναντίον των Βουλγάρων (βλέπε φωτογραφία Νο 17).

Φωτ. Νο 17: Η κατεύθυνση κινήσεως  και επιθέσεως του Νικηφόρου Ουρανού κατά  του στρατοπέδου των Βουλγάρων 

Την κατεύθυνση κινήσεως του Ουρανού, προς το στρατόπεδο των Βουλγάρων,  μας την υπαγορεύουν τρία αδιαμφισβήτητα δεδομένα, τα  οποία  φαίνονται στην  ανωτέρω φωτογραφία και είναι τα ακόλουθα: Ο περίπου  χώρος  στρατοπεδεύσεως των  Βυζαντινών, δυτικά των  Καλυβίων, η θέση  του  πορθμείου του  Αϊ Λια και ο χώρος  στρατοπεδεύσεως των Βουλγάρων, δυτικά του υψώματος ΜΑΡΑΘΟΣ. Αν ενώσουμε  τα τρία αυτά σημεία, έχουμε, αμέσως, την κατεύθυνση επάνω στην  οποία  κινήθηκαν τα  Βυζαντινά στρατεύματα, για  να  προσεγγίσουν το στρατόπεδο των  βουλγάρων (Τα  μεγάλα  βέλη στη φωτογραφία).Ας δούμε  τώρα  πως υλοποιήθηκε το σχέδιο  επιθέσεως του Νικηφόρου Ουρανού (Βλέπε φωτογραφία Νο 18).Τον κατάλληλο χρόνο θα  άρχισε  η κίνηση  των Βυζαντινών από το στρατόπεδό των μέχρι το Πορθμείο. Εκεί αρχίζει, έγκαιρα,  η  διαπεραίωση και τα στρατεύματα κινούνται,  ταχύτατα,  στη θέση του σημερινού χωριού Κομποτάδες (δεν   υπήρχε   τότε).   Η θέση   αυτή   πρέπει   να ήταν ο Χώρος Λήψεως Σχηματισμών  Μάχης.

Φωτ. Νο 18: Κίνηση των Βυζαντινών στρατευμάτων προς την τοποθεσία του χωριού  Κομποτάδες

 Εκεί, δηλαδή, θα έλαβαν  την τελική διάταξη μάχης, τα τμήματα τα οποία θα συμμετείχαν στην επίθεση. Το πιθανότερο είναι να είχε προαποστείλει, ο Νικηφόρος Ουρανός, ισχυρά  τμήματα, τα οποία θα είχαν καταλάβει τα ανατολικά των  Κομποτάδων υψώματα, για  την  κάλυψη των  εργασιών αναβαθμίσεως του πορθμείο, την κίνηση των στρατευμάτων και τη λήψη, από αυτά,  των σχηματισμού επιθέσεως.Τα  επιτιθέμενα τμήματα έχουν  ξεκινήσει,  έγκαιρα, από  την  περιοχή του χωριού  Κομποτάδες (βλέπε φωτογραφία Νο 19).

Ανεξάρτητα από  το αν, μέχρι  τώρα,  η κίνηση  έγινε  μέρα  ή νύχτα,  η εκτίμησή  μου είναι ότι, από εδώ και πέρα, η κίνηση έγινε νύχτα  και αθόρυβα,  προκειμένου να αιφνιδιασθεί ο εχθρός.  Εντόπιοι κάτοικοι, γνωρίζοντες  άριστα  το έδαφος, θα  οδηγούσαν τα επιτιθέμενα τμήματα. Λίγο πριν  από  το Πρώτο Φως,  τα  τμήματα επιθέσεως, θα  είχαν  φθάσει  στη Γραμμή Εφόδου. Με  το  Πρώτο  Φως και με κατάλληλο συνθηματικό γίνεται  ταυτόχρονη  έφοδος όλων των τμημάτων. Οι  Βούλγαροι αιφνιδιάζονται και πανικόβλητοι, όσοι γλιτώνουν την αρχική σφαγή, τρέπονται, αλλόφρονες, προς   την   κατεύθυνση του Σπερχειού.

Φωτ. Νο 19: Νυκτερινή επίθεση των Βυζαντινών κατά  του στρατοπέδου των Βουλγάρων. ΔΕΞΙΑ  Φωτ. Νο 20: Η καταδίωξη των Βουλγάρων.

 

 

Φωτ. Νο 21: Διολίσθηση των Βουλγάρων μέσα στη χερσόνησο του ΚΑΨΑΜΜΟΥ. ΔΕΞΙΑ Φωτ. Νο 22: Εγκλωβισμός των Βουλγάρων μέσα στη χερσόνησο του ΚΑΨΑΜΜΟΥ.

Μετά την κατάληψη ολοκλήρου του  βουλγαρικού   στρατοπέδου ήταν εύλογο να αρχίσει απηνής  καταδίωξη των Βουλγάρων που έφευγαν (βλέπε φωτογραφία Νο 20).Οι Βούλγαροι, καταδιωκόμενοι, διολισθαίνουν  μέσα  σε μία μικρή χερσόνησο, που δημιουργείται από  μία  κου λούρα   του   Σπερχειού, που  υπάρχει εκεί  και  η οποία φέρει την ονομασία ΚΑΨΑΜΜΟΣ (Βλέπε φωτογρ. Νο 21). Ο  Νικηφόρος Ουρανός   κλείνει   την  είσοδο της Χερσονήσου (Βλέπε φωτογραφία Νο 22) και, οι επιζήσαντες Βούλγαροι, κυκλώνονται.  Από  δυσμάς, βόρεια  και  ανατολάς είναι ο αδιάβατος Σπερχειός  και,  από  το  νότο, τα βυζαντινά στρατεύματα.   Επακόλουθο: Η παράδοση και η ολοκλήρωση  της νίκης,  αλλά και η σφαγή. Η στενή, αυτή, χερσόνησος  φαίνεται καλύτερα στην επόμενη φωτογραφία. Νο 23.Η είσοδος της χερσονήσου φαίνεται στην επόμενη διαφάνεια Νο 24.

ΣΥΜΠΛΗΡΩΜΑΤΙΚΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ

α.  Τα  «Βουλγάρικα»: Μετά  από  25 χρόνια, ο Αυτοκράτορας    Βασίλειος   Β΄.   ο  Β ο υ λ γ α ρ ο κ τ ό ν ο ς , «Διερχόμενος»,  κατά τον  Καραγιαννόπουλο, «διά του Ζητουνίου είδε σωζόμενα ακόμη, λευκανθέντα από  τον  χρόνον, τα οστά των Βουλγάρων στρατιωτών, που είχον φονευθεί εις την μακρυνήν  φθιωτικήν γην κατά  την μάχην  του Σπερχειού». Άρα η ύπαρξη  των οστών  των Βουλγάρων στρατιωτών είναι δεδομένη. Κατά  σύμπτωση, η Κωσταλεξιώτικη παράδοση, έχε διατηρήσει, στο  βορειοανατολικό άκρο της ανωτέρω μικρής  χερσονήσου, ένα τοπωνύμιο με  την  ονομασία «ΒΟΥΛΓΑΡΙΚΑ» (Βλέπε φωτογραφία Νο 22).

Φωτ. Νο 23: Η χερσόνησος του ΚΑΨΑΜΜΟΥ ΔΕΞΙΑ Φωτ. Νο 24: Η είσοδος  της χερσονήσου του ΚΑΨΑΜΜΟΥ.

Εκτιμώ  ότι, αυτά  «τα λευκανθέντα  oστά των Βουλγάρων», ο τοπικός πληθυσμός τα είχε ονομάσει  «τα βουλγάρικα οστά». Η φράση  αυτή,  για λόγους  συντομίας, απέβαλλε τη λέξη «οστά» και διατήρησε μόνο τη λέξη «βουλγάρικα». Η ύπαρξη των «οστών» υπενοείτο, αφού  όλοι γνώριζαν ότι  περί  αυτών πρόκειται. Εξ  άλλου,  τα  οστά,  καταχώσθηκαν, με τον καιρό,  από  την λάσπη του Σπερχειού και εξαφανίσθηκαν. Με την παρέλευση του χρόνου, η λέξη «βουλγάρικα», παρέμεινε σαν ονομασία τοπωνυμίου  και τα «οστά» λησμονήθηκαν τελείως. Άρα, το τοπωνύμιο «βουλγάρικα»,  μας δηλώνει  που ήταν τα «οστά» των Βουλγάρων στρατιωτών, που φονεύθηκαν κατά τη Μάχη του Σπερχειού και τα οποία είδε ο Αυτοκράτορας Βασίλειος. Παρατηρούμε, εδώ, ότι, η παράδοση και τα ιστορικά  στοιχεία,   συναντώνται και  αλληλοσυμπληρώνονται στο  τοπωνύμιο «ΒΟΥΛΓΑΡΙΚΑ» και μας υποδεικνύουν την περιοχή, στην οποία συνέβη το τελευταίο και δραματικότερο γεγονός της Μάχης  αυτής.

Φωτ. Νο 25: Το «Παλιοφραντζί» και το πεδίο της Μαχης  του Σπερχειού. Φωτ. Νο 26: Ευρήματα από τον ερειπιώνα του «Παλιοφραντζί». 

Αυτός ήταν  ο λόγος, που συνετέλεσε, στο να οδηγήσω, τους τραπέντες σε φυγή Βουλγάρους, μέσα στο στενό χώρο  της αναφερθείσης χερσονήσου του ΚΑΨΑΜΜΟΥ.Όπως γίνεται αντιληπτό, αυτό το τοπωνύμιο, μας  επιβεβαιώνει, όσον αφορά τον προσδιορισμό της θέσεως, στην οποία   στρατοπέδευσαν οι Βούλγαροι. 

Β. Το «Παλιοφραντζί» (βλέπε φωτογραφία Νο 25):Στο   χωριό   Φραντζί έχει    διατηρηθεί   ένας θρύλος, ο οποίος έχει ως εξής:  «Ο Νικηφόρος Ουρανός είχε μαζί του έναν  γραμματικό, πουτον  έλεγαν   Φραντζή. Μετά    το    τέλος της μάχης   ανέθεσε, σ’αυτόν, τη συγγραφή του χρονικού  της. Ο Ουρανός  έμεινε κατενθουσιασμένος και, για να τον ανταμείψει,  του χάρισε ένα μεγάλο κομμάτι γης. Ο Φραντζής  έκτισε, μέσα στο κομμάτι  αυτό, έναν οικισμό,  στον οποίο έδωσε το όνομα  «Φραντζί». Ένας εκτεταμένος ερειπιώνας και διάφορα ευρήματα αποδεικνύουν την ύπαρξη του οικισμού  αυτού.  Στην επόμενη  φωτογραφία, Νο 26, βλέπουμε μερικά  ευρήματα από τον ερειπιώνα. Ορισμένα, από  τα  ανωτέρω ευρήματα, είναι  του  4ου  π.Χ.  αιώνος, όπως  οι  αγνύθες στο  επάνω  αριστερό μέρος  της  φωτογραφίας. Αυτό σημαίνει  ότι, ο Φραντζής, ανήγειρε τον οικισμό  του επί προϋπάρχοντος αρχαίου οικισμού. Μεταγενέστερα και  σε άγνωστο χρόνο  δημιουργήθηκε το  σημερινό χωριό  Φραντζί  και, προς αντιδιαστολή των ονομασιών, η θέση του παλιού οικισμού,  ονομάσθηκε Παλιοφραντζί.

Από  το χάρτη  της φωτογραφίας Νο 23 διαπιστώνεται η μεγάλη  γειτνίαση του παλιού  οικισμού  Φραντζί, δηλαδή τα σημερινά  ερείπια  Παλιο- φραντζί,  με το πεδίο διεξαγωγής της Μάχης. Ως εκ τούτου εκτιμώ ότι, μέσα στην εδαφική περιοχή  που ο Ουρανός παρεχώρησε στον  Φραντζή, θα  περιλαμβάνονταν, τιμής  ένεκεν,  και  το πεδίο αυτό της Μάχης.  Από την άποψη  αυτή έχουμε ένα ακόμη στοιχείο, το  οποίο  ισχυροποιεί τη  θέση  μας,  ότι,  η Μάχη  του  Σπερχειού,  έλαβε χώρα στην τοποθεσία που περιγράψαμε προηγουμένως.

ΣΥΝΟΠΤΙΚΑ ΤΑ ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΑ ΚΑΙ ΤΑ ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑΤΑ

α. Τα αποτελέσματα: Οι Βούλγαροι υπέστησαν τρομερές απώλειες. Ο ίδιος ο Σαμουήλ  και ο γιος  του  Ρωμανός τραυματίσθηκαν. Διασώθηκαν προσποιούμενοι τους νεκρούς και, διαφυγόντες, κατόρθωσαν, δια των ορέων της Αιτωλίας και της Πίνδου, να φθάσουν στη Βουλγαρία. Αν λάβουμε υπ’ όψη ότι ο διεξαγόμενος πόλεμος  ήταν  ανελέητος και τους  15.000 τυφλούς στρατιώτες που έστειλε, στο Σαμουήλ,  ο Αυτοκρά- τορας  Βασίλειος  Β΄, μετά τη μάχη του Κλειδίου, μπορούμε να συμπεράνουμε ότι όλοι οι αιχμάλωτοι εσφάγησαν.

Κυκλοφορεί μία άποψη  ότι, μέρος του στρατού του Σαμουήλ,  εγκαταστάθηκε στην περιοχή του χωριού  Βογομίλον ή Μπουγουμίλ ή Μπουγ’μίλ (κατά   το  Ρουμελιώτικο γλωσσικό   ιδίωμα),   το  σημερινό   Αργυροχώρι. Τούτο  ελέγχεται ως ανακριβές για τους εξής λόγους: Όπως  αναφέρουμε και ανωτέρω η αιχμαλωσία των Βουλγάρων ήταν γενική  και, προφανώς, η σφαγή  των  αιχμαλώτων καθολική. Είναι  αδύνατο να γλίτωσαν, κάποιοι,  την αιχμαλωσία και να εγκαταστάθηκαν στην περιοχή  του χωριού  αυτού,  τόσο κοντά  στο πεδίο της μάχης. Επίσης  φαίνεται  απίθανο να  άφησε,  ο  Νικηφόρος Ουρανός, να  εγκατασταθούν Βούλγαροι, στο ανωτέρω χωριό  και μάλιστα  δίπλα σε ένα τόσο ευαίσθητο σημείο του δρόμου εισβολής των Βουλγάρων στην κυρίως  Ελλάδα και Πελοπόννησο, δηλαδή τα Στενά των Θερμοπυλών. Ακόμη  και από καμία  ιστορική  πηγή δεν αναφέρεται κάτι τέτοιο. Το όνομα  του χωριό  προέρχεται από τους Βογομίλους, οι οποίοι  ήταν Χριστιανική αίρεση και η οποία  άρχισε  από τους Βουλγάρους. Η ονομασία  Βογόμιλοι προέρχεται  από   το  σλαβικό   βογ  (μπόγκ)   =  θεός   και «μιλούϊ» = ελέησον και, κατ’ άλλους  από το μπογκ και ¨μίλε» = φίλος ήτοι θεοφιλής.

Ο βογομιλισμός παρουσιάστηκε επί Αυτοκράτορος  Αλεξίου Κομνηνού, ο οποίος βασίλευσε από το 1081 μέχρι το 1118μ.Χ. Η μάχη του Σπερχειού, όμως, έγινε  το 997 μ. Χ. Άρα δεν είναι δυνατό οι Βογομίλοι να εγκαταστάθηκαν στο Βογομίλον το 997, αφού, τότε, δεν είχαν εμφανισθεί αυτοί. Ο βογομιλισμός, από θρησκευτική αίρεση, μετατράπηκε σε κοινωνικό κίνημα των ταπεινών και καταπιεζομένων εναντίον της κρατούσης τάξεως και, βεβαίως, της εκκλησιαστικής. Υπό  την έννοια  αυτή  επεκτάθηκε και πέραν των ορίων του βουλγαρικού κράτους και σ’ αυτή  τη Βυζαντινή Αυτοκρατορία. Οι Βογομίλοι προκάλεσαν πολλά  προβλήματα στη Βυζαντινή Αυτοκρατορία, ένεκα  του οποίου  υπέστησαν πολλές  διώξεις. Πιθανώς, όπως γράφει και ο Βορτσέλας, κάποια διωκόμενη ομάδα από αυτούς να ήλθε και να εγκαταστάθηκε στην περιοχή  του χωριού  Βογομίλο. Με τη νίκη του αυτή,  ο Ουρανός, απήλλαξε την κυρίως  Ελλάδα και την  Πελοπόννησο από  το βουλγαρικό κίνδυνο και,  λόγω  των  μεγάλων απωλειών, μείωσε,  σημαντικά, τη δύναμη αντιστάσεως των  Βουλγάρων στις συνεχείς  επιθέσεις  του Βασιλείου. Κατά  συνέπεια,  η νίκη του Σπερχειού, «δύναται  να λογισθεί»,  όπως γράφει και ο αείμνηστος Βορτσέλας, «ως εν των μάλλον αξιομνημονεύτων  γεγονότων της πατρίου  ημών ιστορίας, ο δεαοίδιμος Νικηφόρος ως εις των σωτήρων του Ελληνισμού».

Β. Τα συμπεράσματα: Ύστερα από την, ως ανωτέρω, διεξοδική επεξεργασία των υφισταμένων  ιστορικών πληροφοριών για  τη Μάχη  του  Σπερχειού, την ανάλυση των,  σχετικών  με αυτή,  πληροφοριών περί  εδάφους και  των  καιρικών συνθηκών, καθώς και την ανάλυση των παρεχομένων από την παράδοση στοιχείων μπορούμε να επαναδιατυπώσουμε, συνοπτικά, τις απαντήσεις στα αρχικώς τεθέντα ερωτήματα:

(1). Ο Σαμουήλ,  επιστρέφων  προς το βορρά,  χρησιμοποίησε το δρομολόγιο: Αταλάντη  – Σκάρφεια  – Στενά των Θερμοπυλών  – Ηράκλεια – Αντικύρα.

(2). Ο Σαμουήλ στρατοπέδευσε δυτικά του υψώματος Μάραθος. (3). Ο Νικηφόρος  Ουρανός  διαπεραίωσε  το στρατό  του, νότια  του Σπερχειού, από τη θέση λειτουργίας  του πορθμείου  του Αϊ Λια.

(3). Ο  Νικηφόρος  Ουρανός  επιτέθηκε  κατά  των Βουλγάρων  στην κατεύθυνση:  Πιθανός  χώρος στρατοπεδεύσεώς  του (ευρέως δυτικά του χωριού Καλύβια) – πορθμείο του Αϊ Λια – σημερινό  χωριό Κομποτάδες– στρατόπεδο  Βουλγάρων. Η επίθεση κατά του στρατοπέδου  έγινε από νότου  προς  βορράν  και,  οι  πανικόβλητοι  Βούλγαροι,  εγκλωβίστηκαν στη μικρή χερσόνησο  του ΚΑΨΑΜΜΟΥ, όπου και παραδόθηκαν.

ΤΕΛΟΣ 

ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗ ΑΠΟ ΤΟ 3ο ΣΥΝΕΔΡΙΟ 2005 «ΦΘΙΩΤΙΚΑ ».  

 

 

Για να δείτε κάποιες σελίδες πρέπει να έχετε τον flash player που μπορείτε να βρείτε πατώντας στο εικονίδιο δίπλα.

Πνευματικά δικαιώματα © 2009

 Συντελεστές  και επικοινωνία μαζί μας

       SiteLock