πίσω

ΠΡΟΪΣΤΟΡΙΚΕΣ ΑΝΑΣΚΑΦΕΣ  ΣΤΟ ΧΩΡΟ ΤΟΥ ΑΙΓΑΙΟΥ

 

ΔΙΕΞΑΓΟΝΤΑΙ Η ΜΕΛΕΤΩΝΤΑΙ ΥΠΟ ΤΗΝ ΑΙΓΙΔΑ ΤΟΥ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ ΑΙΓΑΙΟΥ

(ΤΜΗΜΑ ΜΕΣΟΓΕΙΑΚΩΝ ΣΠΟΥΔΩΝ)

 

  

Καθηγ. Αδαμάντιος Σάμψων

Πανεπιστήμιο Αιγαίου

 Ο μεσολιθικός οικισμός στην Κύθνο

 Η Κύθνος είναι ένα από τα πιο κοντινά νησιά των Κυκλάδων προς την ηπειρωτική Ελλάδα και απέχει από τον Πειραιά 60 μίλια, αλλά πολύ λιγότερο από το ακρωτήριο Σούνιο. Η πρώτη ανασκαφική έρευνα στη θέση Μαρουλάς των Λουτρών Κύθνου άρχισε το 1996 και συνεχίζεται μέχρι σήμερα με συνεργασία της Εφορείας Αρχ/των Κυκλάδων και του καθηγητή του Πανεπιστημίου Κρακοβίας JKozlowski. Η θέση ήταν γνωστή από επιφανειακές έρευνες του ανθρωπολόγου  K. Ηonea λίγο πριν από το 1975. Παρά τις αντιρρήσεις που υπήρχαν από ξένους κυρίως αρχαιολόγους ως προς τη χρονολογία της θέσης, αναλάβαμε την ανασκαφή για σωστικούς κατ΄αρχάς λόγους  και επειδή πιστεύαμε ότι όλα τα ευρήματα συμφωνούσαν με τη χρονολόγηση της θέσης σε προνεολιθικούς χρόνους.

 

Τον πρώτο χρόνο της ανασκαφής σε διαφορετικά σημεία του χώρου αποκαλύφθηκαν οκτώ σκελετοί που είχαν τη χαρακτηριστική οκλάζουσα στάση της εποχής (Εικ. 1). Οι νεκροί τοποθετούνταν σε λάξευμα μέσα στο βράχο ή σε λάκκο που περιφερειακά έφερε πλάκες ή πέτρες και καλυπτόταν από μεγάλες πλάκες. Εκτός από τις ταφές επισημάνθηκαν χτιστές κυκλικές κατασκευές σε όλη την έκταση του χώρου. Πολλές πέτρες ήταν πλακαρές αλλά ενδιάμεσα είχαν τοποθετηθεί άλλες μικρές που έκλειναν τα κενά. Αναμφίβολα πρόκειται για πλακόστρωτους χώρους (Εικ. 2) που αποτελούσαν τα δάπεδα καλυβών.

 

http://www.rhodes.aegean.gr/tms/%CE%91%CE%BA%CE%B1%CE%B4%CE%B7%CE%BC%CE%B1%CF%8A%CE%BA%CE%AC/%CE%91%CE%BD%CE%B1%CF%83%CE%BA%CE%B1%CF%86%CE%AD%CF%82/Internet%20Aeg.%20Excav..files/image002.gif        

Fig. 1. Kythnos. Mesolithic burial.    

http://www.rhodes.aegean.gr/tms/%CE%91%CE%BA%CE%B1%CE%B4%CE%B7%CE%BC%CE%B1%CF%8A%CE%BA%CE%AC/%CE%91%CE%BD%CE%B1%CF%83%CE%BA%CE%B1%CF%86%CE%AD%CF%82/Internet%20Aeg.%20Excav..files/image004.jpg

 

Fig. 2.Kythnos. Mesolithic pavement in Trench 2.

 

Η ανασκαφή συνεχίστηκε το καλοκαίρι του 2001και 200 και  αποκάλυψε και άλλους χώρους κατοίκησης, ενώ κάτω από το δάπεδο ενός εξ αυτών βρέθηκε μία ακόμη ταφή. Ανεσκάφη επίσης ημιϋπόγεια κυκλική κατασκευή σε φυσική κοιλότητα του βράχου της οποίας σώθηκαν επάλληλα δάπεδα, ενώ στο χώρο βρέθηκαν υπολείμματα τροφών και καύσεις. Η ανασκαφή πρόκειται να συνεχισθεί και τα επόμενα χρόνια με γρήγορο ρυθμό αφού η θέση βρίσκεται δίπλα στη θάλασσα και κινδυνεύει άμεσα από τη διάβρωση.

Στο  χώρο έχει βρεθεί αφθονία οψιανού της Μήλου, ένα μέρος του οποίου είναι έντονα διαβρωμένο. Σώζεται ένα πλήθος άμορφων κομματιών, θραύσματα πυρήνων και πολλές φολίδες. που φέρουν επεξεργασία και ανήκουν σε μικρολεπίδες ξέστρα, γλυφίδες, αιχμές και πολλά οδοντωτά. Εργαλεία από πυριτόλιθο που φέρουν πατίνα είναι αρκετά συχνά. Οι χρήστες του χώρου όμως χρησιμοποίησαν ευρέως  για την κατασκευή εργαλείων τον χαλαζία ένα υλικό που αφθονεί στο νησί. Η λιθοτεχνία η οποία μελετάται από τον καθ. JKozlowski παρουσιάζει μεσολιθικούς τύπους, ενώ δεν λείπουν και τα χαρακτηριστικά μικρολιθικά εργαλεία. Μεγάλη είναι η αφθονία χερσαίων μαλακίων (σαλιγκαριών) σε όλη την έκταση του οικισμού, θαλάσσιων οστρέων και ψαριών, ενώ είναι πολύ σπάνια τα οστά ζώων. Τα υπόλοιπα ευρήματα είναι σπανιότατα, όπως τριπτήρες  και λίγοι ψήφοι από περιδέραια. Γενικά όμως είναι γνωστή η σπανιότητα ευρημάτων  σε θέσεις της μεσολιθικής περιόδου στον ελληνικό χώρο.

 ΄Ολα αυτά τα στοιχεία ανάγουν στο μεσολιθικό μοντέλο που ήδη είναι γνωστό από το σπήλαιο του Κύκλωπα στα Γιούρα. Η χρονολογία του οικισμού προσδιορίστηκε από τρία δείγματα που έδωσαν ηλικίες από το 8600-7800 π.Χ. Επομένως ο Μαρουλάς της Κύθνου αποτελεί μία θέση σύγχρονη με το σπήλαιο Φράγχθι και το σπήλαιο Κύκλωπα στα Γιούρα. Η σημασία του μεσολιθικού οικισμού της Κύθνου είναι μεγάλη γιατί για πρώτη φορά εμφανίζεται μία μεσολιθική υπαίθρια θέση  με χτιστές κατασκευές στον ελληνικό χώρο και μάλιστα στην περιοχή του Αιγαίου.

 

 

Ο νεολιθικός οικισμός της Φτελιάς Μυκόνου

 

Η ανασκαφή άρχισε το 1995 ως σωστική και μετά από διακοπή δύο χρόνων συνεχίζεται σήμερα ως συστηματική από το Πανεπιστήμιο Αιγαίου. Ο νεολιθικός οικισμός βρίσκεται στη Φτελιά της Μυκόνου, στο μυχό του κόλπου του Πανόρμου και βόρεια της οδού που οδηγεί στο χωριό ΄Ανω Μερά. Η θέση είναι ακριβώς προσανατολισμένη στο βορρά και συνεπώς εκτεθειμένη στους ανέμους, πράγμα που θα καθιστούσε προβληματική τη διαβίωση σ' αυτήν το μεγαλύτερο μέρος του χρόνου. Το γεγονός όμως δεν είναι ασυνήθιστο, καθώς νεολιθικές εγκαταστάσεις με παρόμοιο προσανατολισμό έχουν εντοπιστεί και σε άλλα νησιά των Κυκλάδων, όπως στην Κεφάλα Κέας, στο Σάλιαγκο της Αντιπάρου, στη Γκρόττα Νάξου, σε αρκετές θέσεις της Κύθνου και αλλού.

 Από την αρχή της έρευνας άρχισαν να έρχονται στο φως κτηριακά λείψανα ενός μεγάλου προϊστορικού οικισμού (Εικ.3). Οι παχιές επιχώσεις 1.60-2.30 μ. έχουν διασώσει τέσσερις οικοδομικές φάσεις, από τις οποίες διατηρείται καλύτερα η παλαιότερη. Στην τελευταία ανασκαφική περίοδο (2002) ανεσκάφη το μεγαλύτερο μέρος ενός κτηρίου με τοίχους ύψ. 1.50 μ. που έχει το σχήμα του «μεγάρου», ενώ βρέθηκαν αψιδωτά κτήρια και δύο στρογγυλά κτίσματα με ύψος 1.80 μ. που πιθανώς χρησιμοποιούνταν ως σιτοβολώνες (granaries). Παρόμοια κτήρια  είναι ασυνήθιστα στη νεολιθική περίοδο, η διατήρησή τους μάλιστα σε τέτοιο ύψος δεν έχει άλλο προηγούμενο στο Αιγαίο.  Γεωμορφολογικές έρευνες έχουν δείξει ότι η Φτελιά  ήταν μία οικιστική εγκατάσταση, εκτάσεως 7-8 στρεμμάτων, που ήκμασε κατά τη Νεότερη Νεολιθική Ι και αποδεικνύεται σύγχρονη με τον γνωστό νεολιθικό οικισμό του Σάλιαγκου της Αντιπάρου. Μία σειρά από ραδιοχρονολογίες προσδιορίζουν την κατοίκηση στο χώρο από το 5100 μέχρι το 4500 περίπου π.Χ.

 

http://www.rhodes.aegean.gr/tms/%CE%91%CE%BA%CE%B1%CE%B4%CE%B7%CE%BC%CE%B1%CF%8A%CE%BA%CE%AC/%CE%91%CE%BD%CE%B1%CF%83%CE%BA%CE%B1%CF%86%CE%AD%CF%82/Internet%20Aeg.%20Excav..files/image006.jpg

 

Fig. 3. Ftelia on Mykonos. Neolithic buildings.

 

 Μέσα στα κτήρια βρέθηκαν θραύσματα κεραμεικής αλλά και δεκάδες ακέραια αγγεία, που παρουσιάζουν μεγάλη ποικιλία ως προς την ποιότητα της επιφάνειας και τα σχήματα. Σε ένα τοπικό εργαστήριο φαίνεται ότι ανήκουν χιλιάδες θραύσματα αγγείων με διακόσμηση από επίθετο λευκό και κόκκινο χρώμα που τοποθετείται μετά το ψήσιμο στη μαύρη στιλβωμένη επιφάνεια του αγγείου εξωτερικά και εσωτερικά. Εκτός από τα κεραμεικά ευρήματα βρέθηκαν σε εκπληκτική αφθονία και εργαλεία από οψιανό, ανάμεσα στα οποία ξεχωρίζουν πολλές δεκάδες αιχμών βελών και δοράτων άριστης ποιότητας που δείχνουν ιδιαίτερη εξειδίκευση στο κυνήγι. Παρόμοιες αιχμές βελών έχουν βρεθεί στο Σάλιαγκο της Αντιπάρου, αλλά και στη θέση Μαύρη Σπηλιά που δεν απέχει πολύ από τη Φτελιά. Το πλήθος πάντως των απολεπισμάτων που συνελέγησαν τόσο από την επιφάνεια όσο και από τα στρώματα της ανασκαφής, καθώς και πολλοί πυρήνες οψιανού καθιστούν σαφές ότι γινόταν επί τόπου η κατεργασία του υλικού που ερχόταν από τη Μήλο. Σε ένα δωμάτιο διαπιστώθηκε ότι υπήρχε χώρος εργαστηρίου.

Εντυπωσιακά ευρήματα είναι τα δύο γυναικεία πήλινα ειδώλια που βρέθηκαν σε μικρό βάθος από την επιφάνεια. Το ένα είναι μικρό, του γνωστού στεατοπυγικού τύπου, χαρακτηριστικού της νεολιθικής περιόδου σε όλη την Ελλάδα, ενώ το άλλο έχει ύψος τουλάχιστον 0.30μ. και είναι τελείως ασυνήθιστο( Εικ. 4). ΄Εχει μακρύ κυλινδρικό λαιμό που απολήγει σε ωοειδές κεφάλι, λοξό προς τα πίσω, τριγωνικό σώμα που φέρει δύο κομβιόσχημες αποφύσεις στη θέση των μαστών και αμυδρή βάθυνση στο σημείο του αφαλού και παχείς στεατοπυγικούς γλουτούς.

 

http://www.rhodes.aegean.gr/tms/%CE%91%CE%BA%CE%B1%CE%B4%CE%B7%CE%BC%CE%B1%CF%8A%CE%BA%CE%AC/%CE%91%CE%BD%CE%B1%CF%83%CE%BA%CE%B1%CF%86%CE%AD%CF%82/Internet%20Aeg.%20Excav..files/image008.jpg

 

Fig. 4. Ftelia on Mykonos. Neolithic figurine.

 

Η μικρή ποσότητα οστρέων και ψαριών καθιστά προφανές ότι οι κάτοικοι του οικισμού ήταν κυρίως προσανατολισμένοι  στην καλλιέργεια της γης, τη βόσκηση ζώων και το κυνήγι και όχι τόσο στο ψάρεμα.

Λείψανα της νεολιθικής εποχής εντοπίστηκαν και σε λόφους ανατολικά της Φτελιάς, αλλά και σε άλλα σημεία του νησιού, πράγμα που δείχνει ότι η κατοίκηση ήταν πυκνή από πολύ πρώϊμη εποχή.

 

 

Το σπήλαιο Σκοτεινή στα Θαρρούνια

Το σπήλαιο Σκοτεινή βρίσκεται σε μία ημιορεινή περιοχή της κεντρικής Εύβοιας, κοντά στο χωριό Θαρρούνια. Πρόκειται για ευρύχωρο σπήλαιο με στενή είσοδο που δεσπόζει πάνω σε ένα φαράγγι. Οι ανασκαφές στο σπήλαιο διήρκεσαν από το 1986 μέχρι το 1991 και αποκάλυψαν μία αδιατάρακτη στρωματογραφία  από το τέλος της Μέσης Νεολιθικής μέχρι τη μυκηναϊκή περίοδο (Εικ.5). Παράλληλα η έρευνα επεκτάθηκε και σε ένα πλάτωμα πολύ κοντά στο σπήλαιο όπου υπήρχε μικρός νεολιθικός οικισμός, καθώς και σε ένα άλλο χώρο μερικές εκατοντάδες μέτρα μακρύτερα, όπου ανεσκάφη ένα νεκροταφείο της ίδιας εποχής με κιβωτιόσχημους τάφους (Εικ. 6) που μοιάζουν με αυτούς της Κεφάλας Κέας.

 

http://www.rhodes.aegean.gr/tms/%CE%91%CE%BA%CE%B1%CE%B4%CE%B7%CE%BC%CE%B1%CF%8A%CE%BA%CE%AC/%CE%91%CE%BD%CE%B1%CF%83%CE%BA%CE%B1%CF%86%CE%AD%CF%82/Internet%20Aeg.%20Excav..files/image010.jpg   

 

Fig. 5. The Skoteini Cave at Tharrounia.

http://www.rhodes.aegean.gr/tms/%CE%91%CE%BA%CE%B1%CE%B4%CE%B7%CE%BC%CE%B1%CF%8A%CE%BA%CE%AC/%CE%91%CE%BD%CE%B1%CF%83%CE%BA%CE%B1%CF%86%CE%AD%CF%82/Internet%20Aeg.%20Excav..files/image012.jpg

 

Fig.6. Tharrounia. Neolithic graves.

 

Η χρήση του σπηλαίου τοποθετείται κυρίως στη Νεότερη Νεολιθική, η οποία έπειτα από τη μελέτη των ευρημάτων και τις ραδιοχρονολογίες μπορεί να χωρισθεί σε 4 φάσεις. Πιο συστηματική χρήση γίνεται στη νε­ολιθική περίοδο κατά τη διάρκεια 2000 χρόνων (5300/5200-3300/3200 π.Χ.), ενώ στην Πρώιμη και 'Υστερη Χαλκοκρατία η χρήση είναι σύντομη.  Η κύρια φάση κατοίκησης του σπηλαίου στην οποία ανήκει η πληθώρα του υλικού είναι η ΝΝ Ιβ (4800-4300 π.Χ.).  Οι ανασκαφές στη Σκοτεινή μας επέτρεψαν να καθιερώσουμε ένα νέο χρονολογικό σχήμα για τη Νεολιθική αρχίζοντας βασικά από την κεντρική Ελ λάδα. Καταργώντας τον όρο «Τελική Νεολιθική», πιστεύουμε ότι προ σεγγίζουμε καλύτερα το σκοπό μας, δηλαδή να εντά ξουμε μέσα σε γενικώς παραδεκτά πλαίσια όλες τις παραλλαγές της νεολιθικής δραστηριότητας του ελ ληνικού χώρου.

Το υλικό που παρουσιάζει η Σκοτεινή, η στρωμα τογραφία, οι κατασκευές μέσα σ' αυτήν και οι εθνο λογικές πληροφορίες που δίνουν οι κάτοικοι της πε ριοχής μας βοηθούν να προσδιορίσουμε τη χρήση του σπηλαίου, η οποία είναι βέβαιο ότι ήταν πολλα πλή. Η πληθώρα πάντως των αποθηκευτικών πιθαριών σε όλες τις φάσεις μαρτυρεί κυρίως την αποθηκευτική χρήση του. Υπήρχαν όμως και περίοδοι που στο σπήλαιο γίνονταν ταφές ή υπήρχαν άλλες χρήσεις.

Κάποιες εθιμικές τελετές μπορεί να γίνονταν για την αύξηση της σοδειάς και πιθανώς κατά την απο θήκευση του πλεονάσματος των τροφίμων στο σπή λαιο, γεγονός που ήταν ζωτικής σημασίας για την κοινότητα, αφού από αυτά εξαρτιόταν η επιβίωσή της σε δύσκολες στιγμές. Επομένως δεν πρέπει να παραξενεύει η παρουσία σε αποθηκευτικά πιθάρια ανάγλυφων ανθρώπινων μορφών με τονισμένα γεννητικά όργανα, που συμβο λίζουν την αναπαραγωγή, την καρποφορία, την α φθονία και το πλεόνασμα τροφής. Πάντως και η γνώμη της C. Perles, που μελέτησε τα λίθινα εργαλεία της Σκοτεινής,  είναι ότι ένα μέρος του υλικού εναποτέθηκε στο σπήλαιο όχι για τεχνικούς λόγους αλλά για τελετουργικούς, κάτι που συμφωνεί και με τη μελέτη του υπόλοιπου υλικού.

 

 

Το σπήλαιο Κύκλωπα Γιούρων της Αλοννήσου

 

Το σπήλαιο του Κύκλωπα, το μεγαλύτερο των Βορείων Σποράδων, βρίσκεται στο νησί Γιούρα, το οποίο σήμερα είναι ακατοίκητο και ανήκει στα ερημόνησα του Βορείου Αιγαίου. Οι ανασκαφές άρχισαν το 1992 και τελείωσαν το 1995, επεκτάθηκαν δε κυρίως στην πρώτη αίθουσα πολύ κοντά στην είσοδο, όπου υπάρχει μεγάλη πυκνότητα κατοίκησης, ενώ στο εσωτερικό του η έρευνα δεν απέδωσε παρά λίγα δείγματα χρήσης κατά την κλασσική, ελληνιστική και ρωμαϊκή περίοδο.

Το μεγαλύτερο ενδιαφέρον στο σπήλαιο του Κύκλωπα παρουσιάζουν τα βαθύτερα στρώματα (Εικ. 7), στις τομές που ανοίχτηκαν κοντά στην είσοδο, τα οποία ανήκουν στη Μεσολιθική περίοδο και χρονολογούνται από την 9η μέχρι την 7η χιλιετία π.Χ. Πρόκειται για επάλληλα δάπεδα κατοίκησης πάνω στα οποία βρέθηκαν εστίες και υπολείμματα τροφών που συνίστανται σε εκατοντάδες χιλιάδες οστών ζώων, πουλιών και κυρίως ψαριών.

 

http://www.rhodes.aegean.gr/tms/%CE%91%CE%BA%CE%B1%CE%B4%CE%B7%CE%BC%CE%B1%CF%8A%CE%BA%CE%AC/%CE%91%CE%BD%CE%B1%CF%83%CE%BA%CE%B1%CF%86%CE%AD%CF%82/Internet%20Aeg.%20Excav..files/image014.jpg

 

Fig. 7. Cyclops Cave at Youra. Stratigrafical section.

 

Ανάμεσα στα άλλα ευρήματα ξεχωρίζουν τα αγκίστρια από οστό ζώου (45 περίπου), παρόμοια με τα οποία δεν έχουν βρεθεί πουθενά μέχρι σήμερα στον ελληνικό χώρο (Εικ. 8). Πρόκειται για αγκίστρια ψαρέματος διαφόρων μεγεθών από 6 χιλιοστά μήκος μέχρι 7 εκατοστά. κάτι που αποδεικνύει ότι είχε προηγηθεί μία μακρά εμπειρία και είχε δημιουργηθεί μία εξειδίκευση στον τομέα της αλιείας. Επίσης υπάρχουν κοσμήματα από όστρεο, πεταλίδες που έχουν διασκευασθεί σε κουτάλια καθώς και ένα πλήθος από λίθινα και οστέινα. Τα μεσολιθικά ευρήματα αποδεικνύουν ότι πριν από 10000 χρόνια οι ένοικοι του σπηλαίου εκτός από το κυνήγι ζώων, κυρίως πτηνών, ασχολούνταν συστηματικά με τη συλλογή θαλάσσιων οστρέων (πεταλίδες, μύδια) και με το ψάρεμα. Η εύρεση σκελετών πολύ μεγάλων ψαριών, κυρίως τοννοειδών, δείχνει ότι οι ψαράδες της τόσο πρώϊμης αυτής περιόδου είχαν φτάσει και σε προηγμένες τεχνικές ναυσιπλοϊας. Χωρίς ικανά σκάφη δεν θα ήταν δυνατόν να αντιμετωπίσουν τις άστατες καιρικές συνθήκες και την επικίνδυνη θάλασσα του Βόρειου Αιγαίου. Επίσης η παρουσία σε μεσολιθικά στρώματα του σπηλαίου εργαλείων οψιανού της Μήλου αποτελεί μία άλλη σημαντική μαρτυρία για προηγμένη ναυσιπλοϊα στους χρόνους αυτούς.

 

http://www.rhodes.aegean.gr/tms/%CE%91%CE%BA%CE%B1%CE%B4%CE%B7%CE%BC%CE%B1%CF%8A%CE%BA%CE%AC/%CE%91%CE%BD%CE%B1%CF%83%CE%BA%CE%B1%CF%86%CE%AD%CF%82/Internet%20Aeg.%20Excav..files/image016.jpg

 

Fig.8. Cyclops Cave. Mesolithic bone hooks.

 

 Ενδιαφέρον παρουσιάζει η εργαλειοτεχνία της μεσολιθικής εποχής η οποία έχει μελετηθεί από τον JKozlowski. Πρόκειται από εργαλεία κυρίως από ντόπιο πυριτόλιθο τα οποία παρουσιάζουν ιδιαιτερότητες και δεν έχουν ομοιότητες με  εργαλεία που έχουν βρεθεί σε μεσολιθικές θέσεις της ηπειρωτικής Ελλάδας. ΄Ενας τύπος εργαλείου συνεχίζει να χρησιμοποιείται μέχρι και τη Νεότερη Νεολιθική και δείχνει ότι η ίδια θηρευτική και τροφοσυλλεκτική οικονομία συνέχισε να υφίσταται για χιλιετίες. Κάποιοι τύποι εργαλείων παρουσιάζουν ομοιότητες με εργαλεία από μεσολιθικά σπήλαια της Αττάλειας της Μ. Ασίας και πιθανώς φανερώνουν μετακινήσεις και επαφές με το χώρο του Αιγαίου.

Δεν αποκλείεται η ειδίκευση  των προϊστορικών πληθυσμών του Βορείου Αιγαίου στο ψάρεμα να ήταν αποτέλεσμα μιας παράδοσης που η αρχή της ανάγεται στους τελευταίους παλαιολιθικούς χρόνους. Στη Μέση και Ανώτερη Παλαιολιθική (50000-10000 πριν από σήμερα) λόγω της μεγάλης καθόδου της θαλάσσιας στάθμης τα νησιά των Σποράδων ήταν ενωμένα με τη Θεσσαλία. Για τον λόγο αυτό στις επιφανειακές έρευνες που διενεργήσαμε τα τελευταία χρόνια σε όλα τα ερημόνησα βρέθηκαν λείψανα παλαιολιθικής κατοίκησης. Αξίζει να σημειωθεί ότι οι αλιευτικές δραστηριότητες μειώνονται δραστικά στην Αρχαιότερη και Μέση Νεολιθική (7η-6η χιλιετία π.Χ.), κάτι που έχει διαπιστωθεί και στον Άγιο Πέτρο της Κυρά-Παναγιάς. Στη Νεότερη Νεολιθική εκτός από τη μειωμένη συλλογή οστρέων η αλιεία φαίνεται ότι σχεδόν δεν υπάρχει.

Ένα μεγάλο μέρος των επιχώσεων του σπηλαίου χρονολογείται στη νεολιθική περίοδο (6300-4000 π.Χ.) και καλύπτει την Αρχαιότερη, Μέση και το πρώϊμο τμήμα της Νεότερης Νεολιθικής. Ήδη από τα πρωϊμότερα νεολιθικά στρώματα προήλθε γραπτή κεραμεική, η οποία στην επόμενη φάση (Μέση Νεολιθική, αρχές 6ης χιλιετίας π.Χ.) φτάνει σε ύψιστη τελειότητα με διακοσμητικά θέματα που είναι επηρεασμένα από την υφαντική ή κεντητική τέχνη της εποχής (Εικ. 9). Στη Νεότερη Νεολιθική Ι (5η χιλιετία π.Χ.) η χρήση του σπηλαίου έγινε πιο εντατική και οι άνθρωποι  ασχολούνταν περισσότερο με την κτηνοτροφία, όπως έδειξαν οι τεράστιες ποσότητες οστών ζώων.

 

http://www.rhodes.aegean.gr/tms/%CE%91%CE%BA%CE%B1%CE%B4%CE%B7%CE%BC%CE%B1%CF%8A%CE%BA%CE%AC/%CE%91%CE%BD%CE%B1%CF%83%CE%BA%CE%B1%CF%86%CE%AD%CF%82/Internet%20Aeg.%20Excav..files/image018.jpg

 

Fig. 9. Cyclops Cave. Middle Neolithic painted pottery.

 

 

Το σπήλαιο Σαρακηνού και η έρευνα των σπηλαίων της Κωπαϊδας

 

Στην περιοχή της Κωπαϊδας άρχισε το 1994 και συνεχίζεται ακόμη το Πρόγραμμα Κωπαϊδας (Κοpais Project), το οποίο περιλαμβάνει  εκτός από την ανασκαφή του σπηλαίου Σαρακηνού  και την επιφανειακή έρευνα δεκάδων σπηλαίων. Από την περιοχή Ακραιφνίου μέχρι την Αλίαρτο και στην περιοχή νότια του Γλα υπάρχει μία μεγάλη πυκνότητα σπηλαίων σε χαμηλούς ασβεστολιθικούς όγκους ιουρασικής και κρητιδικής περιόδου. Τα περισσότερα βρίσκονται χαμηλά στο επίπεδο της άλλοτε λίμνης και  μερικά από αυτά χρησίμευαν σαν καταβόθρες διοχετεύοντας τα νερά της λίμνης σε άλλες χαμηλότερες λεκάνες ή στη θάλασσα. Σε μερικά από τα σπήλαια που βρίσκονται ψηλότερα εντοπίστηκαν λείψανα κατοίκησης της νεολιθικής περιόδου, αλλά το πλέον σημαντικό είναι το σπήλαιο Σαρακηνού, το οποίο εκτός από τις μεγάλες του διαστάσεις διατηρεί επιχώσεις 4-5 μέτρων (Εικ. 10).

 

http://www.rhodes.aegean.gr/tms/%CE%91%CE%BA%CE%B1%CE%B4%CE%B7%CE%BC%CE%B1%CF%8A%CE%BA%CE%AC/%CE%91%CE%BD%CE%B1%CF%83%CE%BA%CE%B1%CF%86%CE%AD%CF%82/Internet%20Aeg.%20Excav..files/image020.jpg

 

Fig. 10. Sarakenos Cave. Stratigaphical section.

 

Η ανασκαφή του άρχισε στις αρχές της δεκαετίας του ’70 από τον Θ. Σπυρόπουλο και, όπως είχε γραφεί σε σχετικό άρθρο (ΑΑΑ 1973), είχε αποδώσει ευρήματα διαφόρων εποχών αλλά δημοσίευση αυτών δεν έγινε ποτέ. Η ανασκαφή που αρχίσαμε το 1994 με σύγχρονες μεθόδους και συνεχίζεται ακόμη μέχρι σήμερα, στοχεύει στην ακριβή χρονολόγηση των στρωμάτων, στη χρήση του σπηλαίου κατά περιόδους και στη γνώση της οικονομίας κάθε εποχής. Η άριστη στρωματογραφία του σπηλαίου μας έχει δώσει μία ακολουθία των πολιτισμικών φάσεων από το σημερινό δάπεδο μέχρι το φυσικό δάπεδό του.

Αρχίζοντας από τα βαθύτερα στρώματα, σε β. 4.50 μ. διατηρείται ένα στρώμα που από την εργαλειοτεχνία του μπορεί να χρονολογηθεί σε ένα πρώϊμο στάδιο  της Ανώτερης Παλαιολιθικής  ή σε ύστερο στάδιο της Μέσης. Υπάρχουν  τύποι εργαλείων της μουστέριας0 τεχνικής αλλά και της Ωρινιάκιας (Εικ. 11) καθώς και οστά μεγάλων ζώων, όπως ιπποειδών και αιγοειδών.

 

http://www.rhodes.aegean.gr/tms/%CE%91%CE%BA%CE%B1%CE%B4%CE%B7%CE%BC%CE%B1%CF%8A%CE%BA%CE%AC/%CE%91%CE%BD%CE%B1%CF%83%CE%BA%CE%B1%CF%86%CE%AD%CF%82/Internet%20Aeg.%20Excav..files/image022.jpg

 

Fig. 11. Sarakenos Cave. Palaeolithic tools.

 

Πάνω σ΄αυτό επικάθηται ένα στρώμα πάχους 115 περίπου εκ. και περιέχει πλήθος χαλικιών αλλά και πολλή μικροπανίδα που ανήκει σε  τρωκτικά. Παρόλη την απουσία ευρημάτων η ανθρώπινη παρουσία φαίνεται από τα υπολείμματα εστιών και καμμένων χωμάτων. Από τη σύσταση των χωμάτων και τις μικρές πέτρες που προέρχονται από τη διάβρωση της οροφής του σπηλαίου είναι φανερό ότι το κάτω μέρος του στρώματος αντιστοιχεί σε μία ψυχρή και ξηρή κλιματολογική φάση, όπως ήταν η Ανώτερη Παλαιολιθική. Μία ηλικία γύρω στα 12000 π.Χ. που προήλθε με τη μέθοδο της οπτικής φωταύγειας  χαρακτηρίζει το τέλος της Ανώτερης Παλαιολιθικής. Το ψηλότερο τμήμα του στρώματος  χρονολογήθηκε στην αρχή της μεσολιθικής περιόδου (9000-8500 π.Χ.).

Μέχρι σήμερα η ανασκαφική έρευνα έχει δείξει ότι η νεολιθική κατοίκηση στο σπήλαιο ήταν πυκνή. Η ποσότητα της κεραμεικής (Εικ. 12) είναι τεράστια και περιλαμβάνει όλο το φάσμα των τύπων που είναι ήδη γνωστοί από τη νεολιθική Εύβοια, ενώ έχουν βρεθεί πολλά πήλινα και μαρμάρινα ειδώλια καθώς και εργαλεία οψιανού και πυριτόλιθου (Εικ. 13). Αντιπροσωπεύονται όλες οι νεολιθικές φάσεις από την Αρχαιότερη και Μέση Νεολιθική  μέχρι την τελευταία φάση ΝΝ ΙΙβ που σπανίζει στον ελληνικό χώρο και ιδιαίτερα στα σπήλαια (3800-3300 π.Χ.)

 

http://www.rhodes.aegean.gr/tms/%CE%91%CE%BA%CE%B1%CE%B4%CE%B7%CE%BC%CE%B1%CF%8A%CE%BA%CE%AC/%CE%91%CE%BD%CE%B1%CF%83%CE%BA%CE%B1%CF%86%CE%AD%CF%82/Internet%20Aeg.%20Excav..files/image024.jpg         

 

Fig. 12. Sarakenos Cave. Polychrome pottery of the Late Neolithic.                             

 

http://www.rhodes.aegean.gr/tms/%CE%91%CE%BA%CE%B1%CE%B4%CE%B7%CE%BC%CE%B1%CF%8A%CE%BA%CE%AC/%CE%91%CE%BD%CE%B1%CF%83%CE%BA%CE%B1%CF%86%CE%AD%CF%82/Internet%20Aeg.%20Excav..files/image026.jpg

 

Fig. 13. Sarakenos Cave. Neolithic arrowheads

 

 

  Στη φάση ΝΝ Ια (5300-4800 π.Χ.), η οποία παρουσιάζει μεγαλύτερη πυκνότητα κατοίκησης, βρέθηκε εκτεταμένο δάπεδο που φέρει οπές πασσάλων, οι οποίοι πιθανώς δείχνουν ότι μέσα στο σπήλαιο δημιουργούνταν χωρίσματα που είχαν διαφορετικές χρήσεις. Σε ύστερα νεολιθικά στρώματα (4η χιλιετία π.Χ.) απαντούν ποσότητες απανθρακωμένων σπόρων που μαρτυρούν για τις καλλιέργειες δημητριακών και οσπρίων στο χώρο της Κωπαϊδας.  Η μελέτη των κόκκων γύρης από όλα τα στρώματα έχει δείξει μία ακολουθία, αρχίζοντας από την ψυχρή χλωρίδα της Παλαιολιθικής, περνώντας στη θερμή χλωρίδα των αρχών του Ολοκαίνου και καταλήγοντας στα καλλιεργημένα είδη της Νεότερης Νεολιθικής.

Στα ψηλότερα στρώματα υπάρχει παρουσία του ανθρώπου στην Πρωτοελλαδική ΙΙ και τη Μεσοελλαδική περίοδο, οπότε και εγκαταλείπεται το σπήλαιο για άγνωστους λόγους.

 

 

Πρωτοελλαδικός και Μεσοελλαδικός οικισμός στην Καλογερόβρυση

 

Η Καλογερόβρυση βρίσκεται 8 χιλ. ανατολικά του χωριού Φύλλα, οχι μακρυά από τη Χαλκίδα και πολύ κοντά σε μία πηγή από την οποία πήρε και την ονομασία της η θέση. Ο προϊστορικός οικισμός δεν έχει μεγάλη έκταση και καταλαμβάνει την κορυφή και τη νότια πλευρά χαμηλού λόφου (Εικ. 14). Ανασκαφές στο χώρο άρχισαν το 1984 και διήρκεσαν κατά διαστήματα μέχρι το 1991. Ερευνήθηκε το μεγαλύτερο μέρος του οικισμού ο οποίος διατηρεί πολύ λεπτές επιχώσεις στην κορυφή και περισσότερες στη νότια πλαγιά.

 

http://www.rhodes.aegean.gr/tms/%CE%91%CE%BA%CE%B1%CE%B4%CE%B7%CE%BC%CE%B1%CF%8A%CE%BA%CE%AC/%CE%91%CE%BD%CE%B1%CF%83%CE%BA%CE%B1%CF%86%CE%AD%CF%82/Internet%20Aeg.%20Excav..files/image028.jpg

 

Fig.14. Kaloyerovrisi. View of the site.

 

Η χρήση του χώρου εντοπίζεται στην Πρώϊμη και Μέση Χαλκοκρατία, ενώ είναι παρούσα και η σκοτεινή φάση της Πρωτοελλαδικής 1, η οποία στην Εύβοια εμφανίζεται αρκετά συχνά. Σε αρκετά σημεία ανεσκάφησαν αψιδωτά και ορθογώνια κτήρια της ΠΕ 2 περιόδου (Εικ. 15) Δύο οικοδομικές φάσεις της ώριμης ΜΕ φάσης  επισημάνθηκαν στον τομέα Ι και ΙΙ. ΄Ενα κτήριο που χρονολογείται στην ΥΕ Ι ερευνήθηκε στο νότιο τμήμα του τομέα Ι. Ανάμεσα στα ΜΕ κτήρια βρέθηκαν κιβωτιόσχημοι τάφοι της ίδιας εποχής εκ των οποίων οι δύο ήταν συλημένοι (Εικ. 16). Οι άλλοι αν και ασύλητοι δεν απέδωσαν κτερίσματα. Οι σκελετοί, καλά διατηρημένοι, ήταν πάντοτε σε οκλάζουσα στάση.  Η παρουσία τάφων ανάμεσα σε κτήρια δεν είναι ασυνήθιστο φαινόμενο κατά τη Μεσοελλαδική περίοδο.

 

http://www.rhodes.aegean.gr/tms/%CE%91%CE%BA%CE%B1%CE%B4%CE%B7%CE%BC%CE%B1%CF%8A%CE%BA%CE%AC/%CE%91%CE%BD%CE%B1%CF%83%CE%BA%CE%B1%CF%86%CE%AD%CF%82/Internet%20Aeg.%20Excav..files/image030.jpg         

 

Fig. 15. Kaloyerovrisi. Early Helladic house.

 

http://www.rhodes.aegean.gr/tms/%CE%91%CE%BA%CE%B1%CE%B4%CE%B7%CE%BC%CE%B1%CF%8A%CE%BA%CE%AC/%CE%91%CE%BD%CE%B1%CF%83%CE%BA%CE%B1%CF%86%CE%AD%CF%82/Internet%20Aeg.%20Excav..files/image032.jpg

 Fig. 16. Kaloyerovrisi. Middle Helladic graves.

 

Εκτός από την άφθονη κεραμεική, βρέθηκαν σφραγίσματα της ΠΕ 2 και πήλινα σφοντύλια που χρονολογούνται από την ΠΕ 2 μέχρι την ύστερη Μεσοελλαδική περίοδο. Επίσης τρία χάλκινα αντικείμενα προέρχονται από την Καλογερόβρυση. Το ένα αποτελεί το άκρο λαβίδας με στρογγυλεμένες γωνίες και βρέθηκε σε ΜΕ τάφο. Τα άλλα δύο, ένα εργαλείο (σμίλη) και ένα εγχειρίδιο, βρέθηκαν σε ΜΕ στρώμα στον οικισμό.

Η ανασκαφή αλλά και η επιφανειακή έρευνα στη γύρω περιοχή έδειξε ότι η Καλογερόβρυση ήταν ένα μικρό οικιστικό κέντρο στην ορεινή περιοχή της κεντρικής Εύβοιας κατά την πρώιμη και Μέση Χαλκοκρατία. Είναι φανερό ότι η περιοχή αυτή δεν ευνοεί την ύπαρξη μεγάλων οικισμών λόγω της περιορισμένης δυναμικότητάς της σε καλλιέργειες.  Αν υπολογίσουμε ότι στη Πρωτοελλαδική πόλη της Μάνικας (Σάμψων 1985,1988), πολύ κοντά στη Χαλκίδα (Εικ. 2), έδρευε κάποια κεντρική εξουσία, θα ήταν επόμενο δορυφορικοί οικισμοί σαν την Καλογερόβρυση να υπάγονταν, χαλαρά ίσως, στο μεγάλο αυτό διοικητικό κέντρο.

 

 

Το σπήλαιο Λιμνών στα Καστριά Καλαβρύτων

 

Το σπήλαιο των Λιμνών βρίσκεται σε απόσταση 2 χλμ. βόρεια του χωριού Καστριά και 17 χιλ. νότια των Καλαβρύτων σε υψόμ. 800 μ. (Εικ. 17). Στα ανατολικά δεσπόζει ο ορεινός όγκος του Χελμού με υψόμετρο 2.250 μ. Η είσοδος του σπηλαίου είναι ευρύχωρη με ύψος 3.50 μ. και πλάτος 6.50 μ., γεγονός που ανέκαθεν καθιστούσε την ύπαρξη του σπηλαίου αισθητή. Η σπηλαιολογική έρευνα απέδειξε ότι πρόκειται για την κοίτη ενός υπόγειου ποταμού που έχει μήκος 2.100 μ. και αυτό το επιβεβαιώνουν οι αποθέσεις ιλύος που είχαν κατακαθήσει στην κύρια αίθουσα του σπηλαίου όπου έγιναν οι ανασκαφικές τομές. Η έρευνα έδειξε ότι κατά τη διάρκεια της  νεολιθικής περιόδου το σπήλαιο δεν λειτουργούσε ως ποταμός, πράγμα που συμφωνεί με τις παλαιοκλιματολογικές μελέτες, οι οποίες αναφέρονται γενικά στον ελλαδικό χώρο και μιλούν για μία φάση 1000 ετών (5η-4η χιλιετία π.Χ.) με κλίμα θερμό, χωρίς βροχοπτώσεις.

 

http://www.rhodes.aegean.gr/tms/%CE%91%CE%BA%CE%B1%CE%B4%CE%B7%CE%BC%CE%B1%CF%8A%CE%BA%CE%AC/%CE%91%CE%BD%CE%B1%CF%83%CE%BA%CE%B1%CF%86%CE%AD%CF%82/Internet%20Aeg.%20Excav..files/image034.jpg

 

Fig. 17. Cave of Lakes. The entrance.

 

  Η έρευνα διήρκεσε τρεις ανασκαφικές περιόδους από το 1992-1994. Διανοίχτηκαν πέντε τομές με τις οποίες ερευνήθηκαν οι επιχώσεις σε διάφορα σημεία της πρώτης αίθουσας του σπηλαίου, της εισόδου και των παρειών εκατέρωθεν αυτής  Η ανασκαφή απέδωσε ευρήματα κυρίως της Νεολιθικής περιόδου σε όλα τα σκάμματα και της Χαλκοκρατίας μόνο στα ανώτερα στρώματα των τομών Α και Γ, στο εσωτερικό του σπηλαίου. Λίγα δείγματα των ιστορικών χρόνων βρέθηκαν επίσης στις τομές Α, Γ αλλά και στην τομή Β της εισόδου. Η έκταση των τομών ήταν βέβαια περιορισμένη, ιδιαίτερα στο εσωτερικό του σπηλαίου, όπου το εμβαδόν των δύο τομών αντιστοιχεί μόνο στο 15% του συνολικού εμβαδού της πρώτης αίθουσας, ωστόσο ως προς τη στρωματογραφία τα συμπεράσματα είναι σαφή. Έτσι, η χρήση του σπηλαίου και του εξωτερικού του χώρου μπορεί να διακριθεί γενικά σε επτά φάσεις (Ι-VΙΙ), που αντιστοιχούν στην Αρχαιότερη Νεολιθική ΙΙ, τη Νεότερη Νεολιθική Ια, τη Νεότερη Νεολιθική Ιβ/ΙΙα, την Πρωτοελλαδική, τη Μεσοελλαδική, την ΥΕ Ι και την ΥΕ ΙΙΙ.

Η φάση ΙΙΙ  είναι η κύρια φάση χρήσης του σπηλαίου όχι μόνο μέσα στα πλαίσια της Νεολιθικής, αλλά και γενικότερα σε σύγκριση και με τις μεταγενέστερες περιόδους. Τοποθετείται στο τέλος της ΝΝ Ιβ και στη μετάβαση προς τη ΙΙα, όπως βεβαίωσαν οι ραδιοχρονολογήσεις και η κεραμεική (4700-4300 π.Χ.).

Πάντως, τα ευρήματα ήταν ελάχιστα, εκτός από την κεραμεική που κι αυτή δεν ήταν άφθονη, τόσο από το σπήλαιο όσο και από τον εξωτερικό του χώρο. Η απουσία κοσμημάτων, πληθώρας εργαλείων (Εικ. 18), ειδωλίων και άλλων τεχνέργων είτε οφείλεται στην πενία του πληθυσμού που το χρησιμοποιούσε είτε υποδηλώνει την αυστηρή εξειδίκευση στη χρήση του συγκεκριμένου χώρου κατά τη νεολιθική περίοδο. Η χρήση του σπηλαίου στους χρόνους αυτούς πρέπει να ήταν κυρίως αποθηκευτική αν κρίνουμε από το πλήθος των πιθοειδών αγγείων. Μπορεί να υποθέσει κανείς ότι ορεινοί πληθυσμοί της περιοχής χρησιμοποιούσαν το σπήλαιο και τον χώρο μπροστά στην είσοδό του εποχικά. Στην εποχή του Χαλκού η χρήση του σπηλαίου αλλάζει και παρατηρούμε την ύπαρξη ταφών στο εσωτερικό του, ενώ η κατοίκηση στον εξωτερικό χώρο δεν υπάρχει πια.

 

 

Fig. 18. Cave of Lakes. Obsidian blades of Late Neolithic.

 

Παράλληλα με την ανασκαφική έρευνα έγινε εκτεταμένη εθνοαρχαιολογική έρευνα στην ορεινή περιοχή του Χελμού από την οποία προέκυψαν χρήσιμες αναλογίες που μπορούν να βοηθήσουν στην ερμηνεία χρήσης του χώρου.

 

  

Νεολιθικά σπήλαια και οικισμοί στα Δωδεκάνησα

 

Eπιφανειακές έρευνες που έγιναν την τελευταία χρόνια μαζί με δύο ανασκαφές σε σπήλαια της Ρόδου και δύο ανασκαφές σε ανοιχτές θέσεις πρόσθεσαν ένα  πλούτο προϊστορικού υλικού στο ήδη γνωστό και τοποθέτησαν τη μελέτη της προϊστορίας της Δωδεκανήσου σε νέα πλαίσια. Μετά από μία συστηματική έρευνα  μεταξύ των ετών 1976 και 1980 στα περισσότερα νησιά της Δωδεκανήσου και ανασκαφές σε τρεις θέσεις  (Γυαλί, Λέρος και Αλιμνιά)  παρουσιάζεται σήμερα μία αρκετά πυκνή κατοίκηση που έχει ομοιότητες με την ΄Υστερη Χαλκολιθική της Ανατολίας και τη Νεότερη Νεολιθική του κεντρικού Αιγαίου (Σάμψων 1987)

Μία ευκρινής στρωματογραφία στα σπήλαια της Ρόδου επέτρεψε τη διαίρεση της Νεότερης Νεολιθικής σε τέσσερεις φάσεις (Νεότερη Αιγαιακή Νεολιθική 1-4)  σύγχρονες με τις 4 φάσεις  της ΄Υστερης Χαλκολιθικής της Ανατολίας και τη Νεότερη Νεολιθική της ηπειρωτικής Ελλάδας (ΝΝ Ι α,β και ΝΝ ΙΙ α,β).

Η παλαιότερη φάση κατοίκησης παρουσιάζεται στο κατώτερο στρώμα  του σπηλαίου Καλυθιών  (Εικ. 19,20) με λίγα όστρακα που έχουν ομοιότητες με τον πολιτισμό του Hacilar και  Catal Huyuk της Ανατολίας (Μellaart 1966, 1970). To στρώμα αυτό χρονολογείται γύρω στο 5700-5600 π.Χ.  Στις Καλυθιές η φάση Ι είναι σύγχρονη με  την αρχή της ΝΝ Ι της ηπειρωτικής Ελλάδας (5300/5200-4900/4800 π.Χ.). Παχιά στρώματα δείχνουν συνεχή  κατοίκηση για μακρό διάστημα.  Στη φάση Ι η κεραμεική  είναι τριών ειδών: άβαφη, στιλβωτή και γραπτή.  Η γραπτή κεραμεική (λευκό σε σκοτεινό)  είναι γνωστή στο χώρο του Αιγαίου (Σάμος, Χίος, Λήμνος, Μύκονος, Σάλιαγκος), και στην Ανατολία. Στη φάση ΙΙ υπάρχει στιλβωτή μονόχρωμη κεραμεική και γραπτή αλλά παρουσιάζονται νέοι τύποι αγγείων. Στη φάση ΙΙΙ υπάρχουν μονόχρωμα και γραπτά όστρακα με ερυθρό επίχρισμα. 

 

http://www.rhodes.aegean.gr/tms/%CE%91%CE%BA%CE%B1%CE%B4%CE%B7%CE%BC%CE%B1%CF%8A%CE%BA%CE%AC/%CE%91%CE%BD%CE%B1%CF%83%CE%BA%CE%B1%CF%86%CE%AD%CF%82/Internet%20Aeg.%20Excav..files/image038.jpg

 

Fig. 19. Rhodes. The Cave of Agios Georgios     

 

 http://www.rhodes.aegean.gr/tms/%CE%91%CE%BA%CE%B1%CE%B4%CE%B7%CE%BC%CE%B1%CF%8A%CE%BA%CE%AC/%CE%91%CE%BD%CE%B1%CF%83%CE%BA%CE%B1%CF%86%CE%AD%CF%82/Internet%20Aeg.%20Excav..files/image040.jpg

 

Fig. 20. The cave of Agios Georgios.

 

Υπάρχει μεγάλος αριθμός λίθινων σκευών (μυλόλιθοι και τριπτήρες) και αφθονία οψιανού, κυρίως από τη Μήλο (80%), Το υλικό αυτό μελετάται αυτή τη στιγμή από τον καθ. JKozlowski του πανεπιστημίου της Κρακοβίας. ΄Ένα πλήθος από οστά ζώων περιλαμβάνει όλα τα γνωστά κατοικίδια  (πρόβατο, κατσίκι, χοίρος, βοοειδή) αλλά και άγρια ζώα όπως ελάφια.  Σε όλα τα στρώματα του σπηλαίου βρέθηκαν οστά και δόντια ανθρώπινα που φανερώνουν ότι εκεί γίνονταν πρωτογενείς ή δευτερογενείς ταφές. 

Το σπήλαιο Κούμελο (Εικ. 21) βρίσκεται σε βραχώδη περιοχή κοντά στο χωριό Αρχάγγελος.  Λεπτές στρώσεις αποθέσεων του νερού χωρίζουν νεολιθικά στρώματα με δάπεδα και φαίνεται ότι το σπήλαιο είχε χρησιμοποιηθεί σποραδικά. Η στρωματογραφία και στις δύο τομές  που ανοίχθηκαν ήταν εξαιρετική και έγινε δυνατό να χωριστούν δύο φάσεις κατοίκησης. Η παλαιότερη (φάση Ι) αντιστοιχεί  στη φάση ΙΙ των Καλυθιών (Νεότερη Αιγαιακή Νεολιθική 3)  και η νεότερη (φάση ΙΙ)  στη  Νεότερη Αιγαιακή Νεολιθική 4. Τα νεολιθικά στρώματα καλύπτονται από παχύ στρώμα ηφαιστειακής τέφρας η οποία μετά από αναλύσεις φαίνεται να προέρχεται πιθανώς από τη Σαντορίνη (Galloway et al. 1991). H τέφρα φαίνεται ότι εισήλθε στο σπήλαιο από την είσοδο και από οπές στην οροφή μετά από μία ξαφνική νεροποντή.

 

http://www.rhodes.aegean.gr/tms/%CE%91%CE%BA%CE%B1%CE%B4%CE%B7%CE%BC%CE%B1%CF%8A%CE%BA%CE%AC/%CE%91%CE%BD%CE%B1%CF%83%CE%BA%CE%B1%CF%86%CE%AD%CF%82/Internet%20Aeg.%20Excav..files/image042.jpg

 

Fig. 21. Rhodes. The cave Koumelo

 

 

Η νεολιθική παρουσία στο Γυαλί της Νισύρου

 

Το Γυαλί, αυτό το μικρό νησί που βρίσκεται μεταξύ της Κω και της Νισύρου, ήταν φυσικό να προσελκύσει το ενδιαφέρον των νεολιθικών κατοίκων των γύρω περιοχών (Εικ. 22). Οι ανασκαφές  και οι επιφανειακές έρευνες από το 1986 έδειξαν μία σημαντική νεολιθική δραστηριότητα στο χώρο αυτό (Σάμψων 1988). Διάσπαρτη κεραμεική σε όλο το νησί και λείψανα κτηρίων στην παραλία αλλά και σε ορεινά σημεία χρονολογούνται στις δύο τελευταίες φάσεις της Νεότερης Νεολιθικής (Νεότερη Αιγαιακή Νεολιθική 3 και 4). Το πιο σημαντικό εύρημα ήταν ένα νεολιθικό κτήριο (Εικ. 23) που βρέθηκε στο ΝΔ τμήμα του νησιού σχεδόν στην κορυφή του βουνού μέσα σε δάσος

                                         

Fig. 22. Dodecanese. The islet Yali

 

      

Fig. 23. Yali. The Neolithic house.

 

Κοντά στο κτήριο βρέθηκαν αντικείμενα που αποδεικνύουν ότι οι κάτοικοι του Γυαλιού είχαν γνώσεις μεταλλουργίας. Τα δύο πήλινα χυτήρια χαλκού (Εικ. 24) είναι μάρτυρες μιας τεχνικής που εξασκείτο στο Γυαλί και προερχόταν ασφαλώς από την ανατολή. Παρόλα αυτά οι ισοτοπικές αναλύσεις του χαλκού έδειξαν ότι η πρώτη ύλη είχε προέλευση την περιοχή του Λαυρίου.

 

 

Fig. 24. Yali. Neolithic melting pots.

 

Σημαντικό εύρημα ήταν και το νεκροταφείο που εντοπίστηκε σε άλλο σημείο του νησιού και δείχνει ότι διεσπαρμένες πληθυσμιακές ομάδες εκμεταλλεύονταν το χώρο. Η πληθώρα  των τάφων σημαίνει ότι η νεολιθική κοινότητα που διέμενε στο Γυαλί δεν ήταν μικρή.

Ένα σημαντικό στοιχείο που προήλθε από την έρευνα είναι η κατάρριψη του μύθου για τον οψιανό του Γυαλιού αφού παντού βρέθηκαν λεπίδες μηλιακού οψιανού. Αποδεικνύεται ότι, αφού αυτοί που κατοικούσαν στο Γυαλί διέσχιζαν την ανοιχτή θάλασσα για να προμηθεύονται  οψιανό από τη Μήλο, αφού το υλικό που βρισκόταν δίπλα τους  ήταν μάλλον ακατάλληλο. Τίποτα δεν εμπόδιζε βεβαίως τους κατοίκους των άλλων νησιών ή του Γυαλιού να αποπειρώνται την κατασκευή πρόχειρων εργαλείων από το ντόπιο υλικό, δεν μπορεί όμως κανείς να ισχυρισθεί ότι γινόταν συστηματική εκμετάλλευσή του ή εμπόριο.

Αφού λοιπόν ο οψιανός του Γυαλιού δεν ήταν ο κύριος σκοπός των επισκέψεων των κατοίκων της Κω ή των άλλων νησιών, πρέπει να αναζητήσουμε άλλες οικονομικές επιδιώξεις των κατοίκων της εποχής. Ακόμα και η επιλογή των θέσεων του Γυαλιού κυρίως σε ορεινά σημεία δείχνει ότι οι κάτοικοί του ήταν προσανατολισμένοι στις γνωστές μορφές οικονομίας, δηλαδή τη γεωργία και την κτηνοτροφία.

Ποιοί ήταν όμως αυτοί  που εκμεταλλεύονταν το Γυαλί στους νεολιθικούς χρόνους; Το πιο πιθανό είναι ότι δεν έμεναν μόνιμα εκεί και πιθανώς πηγαινοέρχονταν από κάποιο μεγαλύτερο νησί. Σ΄αυτό οδηγούν τα σύγχρονα εθνογραφικά παράλληλα, η απουσία υδάτινων πόρων τους καλοκαιρινούς μήνες και άλλα.

Η εθνοαρχαιολογική μελέτη του Γυαλιού από το 1990 μέχρι το 1996 έδειξε ότι η εντατική εκμετάλλευση του νησιού από φτωχούς κατοίκους του Εμποριού της Νισύρου στους τελευταίους αιώνες της τουρκοκρατίας μπορεί να αποτελέσει ένα μοντέλο εποχικής εκμετάλλευσης μικρών νησιών από μετακινούμενους γεωργοκτηνοτρόφους (island  transhumance). Περισσότερες από 300 κατασκευές, που αποτελούσαν καταλύμματα, στάνες ή χώρους παρασκευής τυρού, εντοπίστηκαν και μελετήθηκαν στο ΒΑ τμήμα του Γυαλιού, ενώ έγινε προσπάθεια να καθοριστούν ιδιοκτησίες και να βρεθούν οι χρήσεις της γης κατά εποχές (Σάμψων 1997).

 

 

ΣΧΕΤΙΚΗ ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ

 Bonstanci E.Y. 1965, The Mesolithic at Beldibi and Belbasi and the relation with the other findings in Anatolia, Antropoloji 3, 91-134.

Cherry J. 1981, Pattern and process in the earliest colonisation of the Mediterranean islands, PPS 47, 41-68.

Coleman J. 1977, Kephala. A neolithic settlement and cemetery. Princeton.

Evans J.- Renfrew C. 1968, Excavations at Saliagos, near Antiparos, London

Facorellis, G., Maniatis, Y., Kromer, D. 1998: Apparent radiocarbon ages of marine    molluscs and shells from a Greek island: Calculation of the marine reservoir effect in the Aegean sea, Radiocarbon 40/2, 963-974.

Honea, K., 1975, Prehistoric Remains on the Island of Kythnos, AJA 79.

Galloway P.B.-Y.Lyritzis-A.Sampson-T.Marketou 1991, Thermoluminescence dating and radioisotope analysis of Aegean tephras. Contribution to the dating of Santorini volcano, Proceedings of "Thera and the Aegean world" III, 135.

Otte  M. et al.1995, The Epi-Palaeolithic of Öküzini cave (SW Anatolia) and its mobiliary art. Antiquity 69, 266, 931-944.

Mellaart J. 1962, Catal Huyuk, a Neolithic town in Anatolia, London.

Mellaart  J. 1970, Excavation at Hacilar, London.

Perles C.1987, Les industries lithiques taillees de Franchthi. Tome I: Presentation generale et Industries Paleolithiques, Indiana.

Sampson A1987, The Neolithic period in the DodecaneseAthens.

Sampson A.1988, Manika II. The settlement and the cemetery, Athens.

Sampson A. 1988 a, The Neolithic settlement at Yali, Nissiros, Athens.

Sampson A. 1990, Some chronological problems of the end of the Neolithic and Early Bronze Age, in Y. Maniatis (ed.), Archaeometry, 709. Athens.

Sampson A. 1992, Late Neolithic remains at Tharrounia, Euboea: a model for the seasonal use of settlements and caves, BSA 87, 61-101.

Sampson A. 1993, The Cave Skoteini at Tharrounia, Euboea, Greece, Athens.

Sampson A.1993a, Kaloyerovrisi. A Bronze Age site at Phylla of Euboea, Athens.

Sampson A, 1996 , New evidence for the Mesolithic period in Greece, Archeologia and Technes 61, 46-51.

Sampson A. 1996a, La grotte de Cyclope: an abri de pecheurs

Sampson A. 1997, The cave of Lakes. A prehistoric site in the highlands of Peloponnese, Athens.

Sampson A. 1997a, Ethnoarchaeology of the Yali of Nissiros, Athens.

Sampson, A., 1998, The Neolithic and Mesolithic occupation of the cave of Cyclope,Youra, Alonnesos, Greece. BSA, 94, 1-22.

Sampson A.- Liritzis I. 1998, Archaeological implications of Yali volcanic eruption during the Late Minoan times, Tuba-AR 2.

Sampson A., J. Kozlowski, M. Kaczanowska  1998, Εntre l' Anatolie et les Balkans: une sequence mesolithique-neolithique de l' ile de Youra (Sporades du Nord), στο M. Otte (ed.), Prehistoire de l' Anatolie, Genese de deux mondesERAUL , 125-141.

Sampson A. 2000, The cave of Sarakenos and the cave occupation in the Kopais Basin. Proceedings of the 3rd Congress of Boeotian Studies, 132.

Sampson A., J. Kozlowski, M Kaczanowska, V. Giannouli 2002, The Mesolithic settlement at Maroulas, Kythnos, Mediterranean Archaeology and Archaeometry, 2, 45.

Yancinkaya  I. et al. 1995,  Les occupation Tardiglaciaires  du site d`Öküzini (Sud ouest de la Turquie). Resultats reliminaries des dernières recherches.L`Anthropologie.

 

ΠΗΓΗ

 

 www.rhodes.aegean.gr

 

 

Για να δείτε κάποιες σελίδες πρέπει να έχετε τον flash player που μπορείτε να βρείτε πατώντας στο εικονίδιο δίπλα.

Πνευματικά δικαιώματα © 2009

 Συντελεστές  και επικοινωνία μαζί μας

       SiteLock