πίσω

ΓΙΑ ΤΗΝ ΑΡΧΑΙΑ ΜΕΣΣΗΝΗ 

 

Στη Β∆ Μεσσηνία, την Ιθώ΅η και τη γύρω περιοχή του στενυκληρικού πεδίου, είχαν αναπτυχθεί ΅ικρές πόλεις πριν από τη σπαρτιατική κατάκτηση της χώρας στα τέλη του 8ου π.Χ. αι., η οποία κατάκτηση διέκοψε την εξέλιξη τους προς πολυπλοκότερους αστικούς σχη΅ατισ΅ούς.

 Η σπαρτιατική κατοχή φαίνεται ότι δεν οδήγησε ταυτόχρονα και στην πλήρη απώλεια της ταυτότητας των κατοίκων των περιοικίδων αυτών πόλεων, δεν κατάφερε να αφο΅οιώσει όλους τους Μεσσηνίους. Ση΅αντικό ρόλο στην αντοχή και την αντίσταση των Μεσσηνίων ενάντια στον αφανισ΅ό τους έπαιξαν η διατήρηση των τοπικών λατρειών και ιδιαίτερα των ηρώων, η ΅νή΅η για τα κατορθώ΅ατα θρυλικών ΅ορφών του παρελθόντος, όπως ο Αριστο΅ένης, που σύ΅φωνα ΅ε την παράδοση έδρασε κατά το Β Μεσσηνιακό πόλε΅ο (640-620 π.Χ.), καθώς και ο διακαής πόθος των Μεσσηνίων της διασποράς για επιστροφή σε ΅ια ελεύθερη πατρίδα.

ΑΝΑΤΥΠΩΣΗ ΤΗΣ ΠΥΛΗΣ ΣΤΗΝ ΜΕΣΣΗΝΗ ΕΞΩΤΕΡΙΚΑ

 

Μετά το 369 οι Μεσσήνιοι προσπάθησαν ΅ε ταχείς ρυθ΅ούς να κερδίσουν το χα΅ένο έδαφος και να γεφυρώσουν το χάσ΅α που είχε δη΅ιουργήσει η πολύχρονη σπαρτιατική κατοχή. Εγκατέστησαν στη νέα πόλη λατρείες του απώτερου προδωρικού και δωρικού παρελθόντος τους, λατρείες που είχαν υιοθετήσει ζώντας σε περιοχές εκτός Μεσσηνίας, καθώς και νέες λατρείες, οι οποίες σχετίζονταν ΅ε την πιο πρόσφατη Ιστορία τους. Σύ΅φωνα ΅ε την περιγραφή του Παυσανία (4.27.6-7), κατά την προετοι΅ασία οικοδό΅ησης της νέας πόλης, οι Μεσσήνιοι πρόσφεραν θυσία στον Ιθω΅άτα ∆ία και τους ∆ιόσκουρους, ενώ οι ιερείς τους στις Μεγάλες θεές ∆ή΅ητρα και Κόρη και τον Καύκωνα, ΅υθικό ιδρυτή των ΅υστηρίων της Ανδανίας, εγγονό του Φλύου από την Αττική. Επικαλέστηκαν σε συνέχεια από κοινού όλους τους ήρωες και τις ηρωίδες της χώρας και τους ζήτησαν να επανέλθουν και να κατοικήσουν ΅αζί τους στη νέα πόλη. Ιδιαίτερα κάλεσαν την πρώτη ΅υθική βασίλισσα της Μεσσηνίας Μεσσήνη, κόρη του βασιλέως του Αργούς Τριόπα και σύζυγο του Λάκωνα Πολυκάονα, τον Εύρυτο και τον Αφαρέα ΅ε τους γιους του Ίδα και Λυγκέα και από τους Ηρακλείδες τον Κρεσφόντη και το γιο του Αίπυτο, πάνω από όλους ό΅ως ζήτησαν την επιστροφή του θρυλικού ήρωα Αριστο΅ένη.

Στο Γυ΅νάσιο της Μεσσήνης είδε και περιέγραψε ο Παυσανίας (4.32.3-6) το «΅νή΅α» του Αριστο΅ένη, που περιείχε τα οστά του, τα ΅εταφερ΅ένα από τη Ρόδο. Πάνω στον τάφο του, κέντρο λατρείας του ήρωος, τελούνταν ΅αντικά δρώ΅ενα ΅ε δε΅ένο σε κίονα ταύρο, ο οποίος προοριζόταν για τη θυσία. Η τέλεση των δρώ΅ενων επιβεβαιώνεται και από κεί΅ενο επιγραφής του 1ου αι. ΅.Χ. (SEG 23.205.207).

Ο Αριστο΅ένης δεχόταν τι΅ές ήρωος ΅έχρι και τα χρόνια της επίσκεψης του Παυσανία, 155-160 ΅.Χ., ορισ΅ένοι ΅άλιστα υποστήριζαν ότι η ΅ητέρα του Νικοτέλεια τον γέννησε αφού είχε συνευρεθεί προηγου΅ένως ΅ε δαί΅ονα ή θεό σε ΅ορφή δράκοντα, επιχειρώντας έτσι να του αποδώσουν υπερανθρώπινη, θεϊκή καταγωγή (4.14.7-8).

ΑΝΑΤΥΠΩΣΗ ΤΗΣ ΠΥΛΗΣ ΣΤΗΝ ΜΕΣΣΗΝΗ ΕΣΩΤΕΡΙΚΑ

  

Σε ΅ικρή απόσταση ΝΑ της σκηνής του θεάτρου ήλθε πρόσφατα στο φως παλαιοχριστιανική βασιλική. Στα δύο πέρατα της αψίδας της κόγχης του ιερού έχουν τοποθετηθεί δύο ενεπίγραφα ασβεστολιθικά βάθρα χάλκινων ανδριάντων. Το ένα φέρει στο ΅έτωπο την επιγραφή [ΑΛ]έξανδρος, ενώ το δεύτερο την επιγραφή Αριστο΅ένης. Η τοποθέτηση των βάθρων Gin βάοη του τόξου δεν είναι τυχαία. Ποιος άλλος ΅πορούσε να προστατεύσει αποτελεσ΅ατικότερα το λα΅πρό οικοδό΅η΅α της νέας θρησκείας, εκτός από τους δύο θρυλικούς στρατηγούς της αρχαιότητας; Η ΅ορφολογική ο΅οιότητα των βάθρων και ο τύπος των γρα΅΅άτων δείχνουν ότι είχαν ανιδρυθεί ταυτόχρονα στον ίδιο χώρο, είτε στο παρακεί΅ενο θέατρο είτε στην αγορά της πόλης, και ότι η συσχέτιση των χα΅ένων ανδριάντων των δύο ηρώων είχε προηγηθεί της χρήσης των βάθρων τους από τους Πρώτους χριστιανούς. Είναι ε΅φανής η πρόθεση να εξο΅οιωθεί ο εθνικός ήρως των Μεσσηνίων ΅ε το ΅εγάλο Μακεδόνα στρατηλάτη. Στην επιχειρηθείσα εξο΅οίωση δεν έπαιξαν βέβαια ρόλο απλώς οι καλές σχέσεις που είχαν στο παρελθόν οι Μεσσήνιοι ΅ε τον ίδιο τον Αλέξανδρο και τον πατέρα του Φίλιππο, αλλά η τεράστια φή΅η και η δόξα του Αλεξάνδρου και ο ΅ετά θάνατον αφηρωισ΅ός και θεοποίηση του.

ΑΠΟΤΥΠΩΣΗ ΑΝΑΤ.ΕΣΩΤ.  ΟΨΗΣ ΑΠΟ ΤΗΝ ΠΥΛΗ ΤΗΣ ΑΡΚΑΔΙΑΣ

 

Από τις σχετικές ΅ε τον Αριστο΅ένη παραδόσεις, ιδιαίτερα την παράδοση της «επιφάνειας» του στη ΅άχη των Λεύκτρων και της ανάθεσης της ασπίδας του ΅ε επίση΅α τον αετό στο ΅αντείο του Τροφωνίου στη Λιβαδειά, θα ΅πορούσε να συ΅περάνει κανείς ότι ο χα΅ένος ανδριάς του τον παρίστανε ως ήρωα οπλίτη. Τα θρυλικά και παράτολ΅α ενίοτε κατορθώ΅ατα του Αριστο΅ένη και οι νικηφόρες ΅άχες του ενάντια στους Σπαρτιάτες είχαν πάρει ΅υθικές διαστάσεις, απαγγέλλονταν ως έπος, ως δη΅οτικό τραγούδι κυρίως από τις Μεσσήνιες γυναίκες, όταν ο ήρωας ήταν ακό΅η ζωντανός, όπως ΅ας πληροφορεί ο Παυσανίας. Το έπος άδονταν στη Μεσσηνία για πολλούς αιώνες, απαλύνοντας τον πόνο των υποδουλω΅ένων. Οι Μεσσήνιοι, άδοντας τα κατορθώ΅ατα του εθνικού τους ήρωα και συντηρώντας ταυτόχρονα τις λατρείες τοπικών ηρώων, ασκούσαν αντίσταση. Ήταν ΅ια ΅ορφή αντίστασης, που δεν αποτολ΅ούσε την ανοιχτή αντιπαράθεση ΅ε τον κατακτητή, αποδείχθηκε ωστόσο ιδιαίτερα αποτελεσ΅ατική, καθώς επενεργούσε διαβρωτικά ενάντια στο εξ,ουσιαστικό σπαρτιατικό καθεστώς και συνέβαλλε ταυτόχρονα στη δια΅όρφωση ΅ιας ΅εσσηνιακής εθνικής ταυτότητας. Ήταν ΅ια ΅ορφή «΅ακράς επανάστασης» (long revolution), όπως την αντιλα΅βάνεται ο Pέϊ΅οντ Oυiλλα΅ς (Raymond Williams) στο ο΅ώνυ΅ο βιβλίο του (1989,75-76) ή ΅ιας «πολιτισ΅ικής αντίστασης», όπως την όρισε ο Μάρσαλ Σάλινς (Marshall Sahlins, Culture and Practical Reasons, Chicago, London 1976). Ο Παυσανίας (4.16.6-7) άκουσε να απαγγέλλουν ακό΅η στις ΅έρες του το επικό αυτό ποίη΅α και διέσωσε ΅άλιστα δύο στίχους του, έναν εξά΅ετρο και έναν πεντά΅ετρο. Μέσα από την «Αριστο΅ενιάδα», κατά το παράδειγ΅α της «Αχιλληίδος» και άλλων παρό΅οιων χα΅ένων επικών τραγουδιών, πρόβαλλε η ΅ορφή του Μεσσήνιου ήρωα, επαινούνταν οι αρετές του, η ΅εγαλοφροσύνη και το απίστευτο θάρρος του. Θα πρέπει να περιγράφονταν ακό΅η σε αυτό η θαυ΅αστή σωτηρία του από τον Καιάδα, που ισοδυνα΅ούσε ΅ε επιστροφή από τον ’δη, η θυσία εκατο΅φονίων στον Ιθω΅άτα ∆ία (Παυσανίας 4.18.4-19.3), η πτώση της Είρας και η προδοσία του Αριστοκράτη, η κατάχωση της «παρακαταθήκης» στην Ιθώ΅η, καθώς και άλλες περιπέτειές τουυ, όπου γυναίκες έπαιζαν πρωτεύοντα ρόλο. Η πιο ενδιαφέρουσα είναι η ιστορία ΅ε τη Σπαρτιάτισσα Αρχιδά΅εια, ιέρεια της ∆ή΅ητρος στο ιερό της Αίγιλας στη Λακωνική, η οποία τον ελευθέρωσε από την αιχ΅αλωσία όχι για χρή΅ατα, αλλά γιατί ήταν ερωτευ΅ένη από καιρό ΅αζί του (Παυσανίας4.17.1).

 

 

ΑΠΟΤΥΠΩΣΗ ΔΥΤ. ΕΣΩΤ. ΟΨΗΣ ΑΠΟ ΤΗΝ ΠΥΛΗ ΤΗΣ ΑΡΚΑΔΙΑΣ

 

 

 Οι Μεσσήνιοι πίστευαν γενικά ότι ο Αριστο΅ένης ήταν ο αγαθός τους δαί΅ων, αυτός που ανά΅εσα στα άλλα συνέβαλε τα ΅έγιστα ΅ε την ε΅φάνισή του στο να κερδίσει ο Επα΅εινώνδας την κρίσι΅η ΅άχη στα Λεύκτρα το 371 π.Χ., ΅άχη καθοριστική για την ίδρυση της Μεσσήνης δύο χρόνια αργότερα στην πλαγιά της Ιθώ΅ης (Παυσανίας 4.32.4). Η θαυ΅αστή επιφάνειά του εκεί, όταν «δεν βρισκόταν πια ανά΅εσα στους ανθρώπους», αλλά ήταν προφανώς ήδη πάρεδρος και πρόπολος των θεών (Παυσανίας 4.32.5), σή΅ανε την επιστροφή της άυλης υπόστασής του για χάρη των Βοιωτών, την οποία ακολούθησε η επιστροφή των φυσικών του λειψάνων, των οστών του λίγα χρόνια αργότερα από τη Ρόδο (Παυσανίας 4.32.3). Το ίδιο ακριβώς είχε συ΅βεί και ΅ε τον Θησέα στη ΅άχη του Μαραθώνα το 490 π.Χ. και την επιστροφή των οστών του λίγο αργότερα, ω 475 π.Χ., από τη Σκύρο. Σύ΅φωνα ΅ε τον «΅εσσήνιον λόγον», το ΅αντείο ωυ Τροφωνίου στη Λιβαδειά συ΅βούλευσε τους Βοιωτούς να στήσουν τρόπαιο πριν από τη ΅άχη στα Λεύκτρα. αναρτώντας σε αυτό την ασπίδα του Αριστο΅ένη (Παυσανίας 4.32.5). Με ανάλογο τρόπο, στη ΅άχη του Μαραθώνα είχε σηκωθεί από τη γη ο ίδιος ο Θησέας για να βοηθήσει το λαό του (Πλούταρχος 35.5).

 

ΑΠΟΤΥΠΩΣΗ ΑΠΟ ΤΗΝ ΠΥΛΗ ΤΗΣ ΑΡΚΑΔΙΑΣ ΕΞΩΤΕΡΙΚΑ

 

Οι πρόσφατες ανασκαφές στο Γυ΅νάσιο της Μεσσήνης έφεραν στο φως ιερό ήρωος. εγκαταστη΅ένο σε επιφανέστατο τοπίο δίπλα στην είσοδο στο Γυ΅νάσιο, είχε τη ΅ορφή περιβόλου, που όριζε το «άβατο», και περιέκλειε κτίσ΅α και τον τάφο του ή-ρωος. Ανάλογη ΅ε του Αριστο΅ένη, αλλά και του Επα΅εινώνδα περίπτωση είναι αυτή του ΅εγάλου στρατηγού της Αχαϊκής Συ΅πολιτείας Φιλοποί΅ενα του Μεγαλοπολίτη. ο οποίος δέχτηκε ισόθεες τι΅ές (∆ιόδωρος Σικελιώτης 29.18.1). Ένα ψήφισ΅α των Μεγαλοπολιτών (IG Υ 2. 432) αναφέρεται στην ανέγερση αγαλ΅άτων του, στην κατασκευή ΅νή΅ατος στην αγορά και τε΅ένους, στη θέσπιση γυ΅νικών και ιππικών αγώνων, στην απόδοση ισόθεων τι΅ών και στην αντίδρυση ενός βω΅ού από ΅άρ΅αρο λευκό, οπού να θυσιάζεται προς τι΅ήν του κάθε χρόνο, ΅ε την ευκαιρία της εορτής του ∆ιός Σωτήρος, ταύρος, όπως για τον Αριστο΅ένη. Ο ∆ιόδωρος παραδίδει επί πλέον ότι «και ύ΅νους κατέδειξεν άδειν τους νέους», πράγ΅α που επιβεβαιώνει κατά τον καλύτερο τρόπο την ιδιαίτερη σχέση των ηρώων ΅ε τούς νέους και τούς αγώνες. Οι Μεσσήνιοι, αγωνιζό΅ενοι για την ίδια τους την ύπαρξη, δεν είχαν τη δυνατότητα να πάρουν ΅έρος στους Περσικούς πολέ΅ους της περιόδου 490-479 π.Χ. και να ΅οιραστούν ΅ε τους άλλους Έλληνες τη ΅νή΅η της ένδοξης απόκρουσης των βαρβάρων.

 

 

ΑΠΟΤΥΠΩΣΗ ΑΠΟ ΤΗΝ ΠΥΛΗ ΤΗΣ ΑΡΚΑΔΙΑΣ ΕΣΩΤΕΡΙΚΑ

 Οι ΅άχες στο Μαραθώνα, τις Θερ΅οπύλες κατ τις Πλαταιές εξακολουθούσαν να ασκούν ιδιαίτερη αίγλη και να ξυπνούν πατριωτικά αισθή΅ατα στους Έλληνες που ζούσαν κάτω από τη ρω΅αϊκή κυριαρχία. Ειδικά οι αιώνιοι αντίπαλοι των Μεσσηνίων Σπαρτιάτες όχι ΅ονό καυχιόνταν για τη συ΅βολή τους. σε βάρος ΅άλιστα των Αθηναίων, αλλά την πρόβαλλαν δεόντως ΅ε ΅νη΅εία, όπως η «Περσική στοά» στην αγορά της Σπάρτης. ΅ε ειδικές εφηβικές τελετές και κυρίως ΅ε τα ταφικά ΅νη΅εία των νεκρών στις Θερ΅οπύλες και των πρωταγωνιστών των Περσικών πολέ΅ων, όπως του ναυάρχου Ευρυβιάδη και των ηρώων Λεωνίδα και Παυσανία (Παυσ. 3.14-16). Για τους Μεσσήνιους δεν απέ΅ενε άλλη διέξοδος παρά να αναδείξουν τον Αριστο΅ένη σε εθνικό τους ήρωα. αυτόν που είχε επανειλη΅΅ένα ταπεινώσει τους Σπαρτιάτες, υποβάλλοντας σε δοκι΅ασία την πολε΅ική τους αρετή, και είχε α΅αυρώσει τη φή΅η τους ως ανίκητων πολε΅ιστών. Η θέση του τάφου-ηρώου του Αριστο΅ένη ΅έσα στο Γυ΅νάσιο και ο χάλκινος ανδριάντας του στο Στάδιο παραδειγμάτιζε τους εφήβους, θυ΅ίζοντάς τους ΅εταξύ άλλων το ηρωικό μεσσηνιακό παρελθόν και τονίζοντας την αντίθεση προς τον αιώνιο αντίπαλο, τη Σπάρτη. Η θητεία των εφήβων της Μεσσήνης επί τρία χρονιά στο Γυ΅νάσιο εντασσόταν ΅έσα στο γενικότερο πλαίσιο των διαβατηρίων εθί΅ων, που έπρεπε να τηρηθούν ΅ε ευλάβεια προκεί΅ενου να περάσουν σταδιακά οι νέοι στην τάξη των ανδρών, να γίνουν δηλαδή πολίτες ΅ε πλήρη δικαιώ΅ατα. Η επαφή τους ΅ε τον κόσ΅ο των ηρώων και ίων νεκρών και ΅ε ας παραδόσεις και τις υποχρεώσεις που αυτός συνεπάγεται αποτελούσε ΅έρος των ΅υητικών διαδικασιών.

 

ΤΕΛΟΣ

 ΠΕΤΡΟΣ ΘΕΜΕΛΗΣ καθηγητής  Κλασικής Αρχαιολογίας Πανεπιστη΅ίου Κρήτης

 ΓΕΝΙΚΗ ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ

ANDREWES Α., «The government of classical Sparta», oro E. Badián (εκ.), Ancient Society and Institutions: Studies presented to Victor Ehrenberg on his 75th birthday, Οξφόρδη, 1966, o. 1-20. BOMMELAER J. F., Lysandre de Sparte. Histoire et traditions, Boccard, Πάριοι, 1981. BORING τ. Α., Literacy in Ancient Sparta, Leiden, 1979. CARLIER P., La Royauté en Grèce avant Alexandre, AECR, Στρασβούργο, 1984. CARTLEDGE P., Sparta and Laconia. A regional history 1300-362B.C., Boston and Henley, Λονδίνο, 1979. CARTLEDGE P. - SPAWFORTH Α., Hellenistic and Roman Sparta. A Tale of Two Cities, Routledge, Λονοίνο/Νέα Υόρκη (επ. της 2ης εκδ. του 1992), 2001. CHRISTIEN J., «Sparta et le Péloponnèse après 369 B.C.», Πρακτικά Ε' ∆ιεθνούς Συνεδρίου Πελοποννησιακών Σπουδών, τό΅. 2, 1996-1997, ο. 433-467. «Le mythe spartiate: Essai en historiographie», Λακωνικού Σπονδαί, 11, 1992, O. 93-104. DEN BOER W. Laconian Studies, North-Holland Publishing Co, ΅στερντα΅, 1954. DUCAT J., LesHilotes, BCH Suppl XX, Écoles française d' Athènes, Παρίσι/Αθήνα, 1990. FlTZHARDINGE I. F., The Spartans, Λονδίνο, Thames and Hudson Ltd, 1980. FORREST W. G., A History of Sparta 950-192 B.C., 2η έκδ. Duckworth, Λονδίνο, 1980. HODKINSON S., Property and Wealth in Classical Sparta, Duckworth with The Classical Press of Wales. Λονδίνο. 2000. HODKINSON s. - POWELL A. (επι΅.). Sparta New Perspectives, Duckworth with The Classical Press of Wales. Λονδίνο. 1999. HUXLEY G. L., Early Sparta, Faber & Faber. Λονδίνο. 1962. JONES A. H. M., Sparta, Harvard Univ. Press. Κέ΅πριτζ. 1967. KOYPINOY E., Σπάρτη: Συ΅βολή στη ΅νη΅ειακή τοπογραφία της. Ηορος: Η Μεγάλη Βιβλιοθήκη αρ. 3. Αθήνα. 2000. LINK S., Der Kosmos Sparta, Darmstadt. 1994. MELETATOS P., «Idealisation du mythe de Sparte». Λακωνικοί Σπουδαί, 11. 1992. σ. 161176. MlCHELL H., Sparta, Κε΅πρίτζ. 1952. MOSSE C., «Sparte archaïque». PP, 28. 1973. σ. 7-20. ΜΠΑΝΟΥ AIM.. «Η κοιλάδα ίου Ευρώτα: To κέντρο της Μυκηναϊκής Λακωνίας». Πρακτικά Ε' ∆ιεθνούς Συνεδρίου Πελοποννησιακών Σπουδών, τό΅. 2. 1996-1997, ο. 17-32. ΜΠΙΡΓΑΛΙΑΣ Ν. L' odyssee de l’ éducation spartiate, Βασιλόπουλος, Αθήνα. 1999.

«Ο Μύθος του Καιάδα». Αρχαιογνωσία, 9. 1998. ο. 207-234. «Το Σπαρτιατικό ΅οντέλο εκπαίδευσης στο Γαλλικό ∆ιαφωτισ΅ό». Πρακτικά Ε' ∆ιεθνούς Συνεδρίου Πελοποννησιακών Σπουδών, τό΅. 3. 1996-1997. σ. 111-139. «Machiavel et Sparte», Λακωνικοί Σπουδαί, 13, 1996, σ. 491-513. «Ερις περί Αρετής», Ελληνικά, 47. 1997, ο. 35-52. OLIVA P., Sparta and her Social Problems, Ακαδη΅ία Πράγας, Πράγα 1971. OLLIER F., Le Mirage spartiate. Étude sur l' idéalisation de Sparte dans Γ Antiquité grecque, 2 τό΅οι, Boccard, Πάριοι, 1933-1943. ΠίΚΟΥΛΑΣ Γ., Οδικό δίκτυο και ά΅υνα, Ηορος: Η Μεγάλη Βιβλιοθήκη αρ. 2, Αθήνα, 1995. POWELL Α. (επι΅.), Classical Sparta: Techniques behind her succes, Routledge, Λονδίνο, 1989. POWELL A. - HODKINSON S. (επι΅.), The Shadow of Sparta, Routledge και The Classical Press of Wales, Λονδίνο/Νέα Υόρκη, 1994. RAWSON E., The Spartan Tradition in European Thought, Clarendon Press, Οξφόρδη, 1969. RICHER N., Les Éphores: Études sur l’ histoire et sur l’ image de Sparta (Vnie-UJe s. av. J. C.), Publications de la Sorbonne, Πάριοι, 1998. ΘΕΜΕΛΗΣ Π., Ηρωες και Ηρώα στη Μεσσήνη,Βιβλιοθήκη της εν Αθήναις Αρχαιολογικής Εταιρείας, αρ. 210, Αθήνα, 2000.

 

ΑΝΑΤΥΠΩΣΗ ΚΑΙ ΑΠΟΤΥΠΩΣΗ ΤΟΥ ΧΩΡΟΥ  (ΑΡΧΙΤΕΚΤΩΝ ΑΒΕΛ ΜΠΛΟΥΕ ABEL BLOUET -ΠΕΡΙ ΤΟ 1830   )

ΕΡΓΑΣΙΑ ΓΙΑ ΤΗΝ ΓΑΛΛΙΚΗ ΚΥΒΕΡΝΗΣΗ -ΕΚΔΟΣΗ  1831

ΕΠΑΝΕΚΔΟΣΗ ΕΡΓΑΣΙΑΣ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ  ΧΑΪΔΕΛΒΕΡΓΗΣ

 

 

Για να δείτε κάποιες σελίδες πρέπει να έχετε τον flash player που μπορείτε να βρείτε πατώντας στο εικονίδιο δίπλα.

Πνευματικά δικαιώματα © 2009

 Συντελεστές  και επικοινωνία μαζί μας

       SiteLock