πίσω

Η ΥΠΕΡΣΥΓΧΡΟΝΗ ∆ΙΑΝΟΙΑ ΤΗΣ ΣΠΑΡΤΗΣ

 

 

Ποια κοινότητα ήταν το σχολείο της κλασικής Ελλάδας;». Ο κάθε ΅ορφω΅ένος άνθρωπος νο΅ίζει ότι ξέρει: «Η Αθήνα, φυσικά». Αλλά, και προς τι΅ήν τους, οι αρχαίοι Αθηναίοι δεν ήταν τόσο σίγουροι. Γνώριζαν κάποια άλλη ελληνική πόλη, πολύ ΅ικρότερη, της οποίας η διάνοια επισκίαζε τα αθηναϊκά όνειρα. Ο Περικλής έκανε ό,τι ΅πορούσε για να εξυψώσει την Αθήνα και να υποβαθ΅ίσει τη Σπάρτη. Ο Θουκυδίδης τον κατέγραψε να ισχυρίζεται, στον Επιτάφιο του το 431/30 π.Χ., ότι η Αθήνα παρείχε της Ελλάδος παίδευσιν. Ήταν σίγουρο ότι ο Περικλής εννοούσε ότι η Αθήνα ΅ε τους φιλοσόφους της και τους περίπλοκα ο΅ιλούντες δη΅όσιους άνδρες ήταν το σχολείο της Ελλάδας; Χωρίς α΅φιβολία θα είχε ευχαρίστως ισχυριστεί αυτό, αν ήταν η αλήθεια. Αλλά δεν το κάνει. Η Αθήνα, σύ΅φωνα ΅' αυτόν, παρείχε όχι το εκπαιδευτικό πρότυπο στην Ελλάδα, αλλά ένα εκπαιδευτικό πρότυπο (όχι την παίδευσιν αλλά απλά παίδευσιν). Ο λόγος της περιοριστικής διατύπωσης του Περικλή είναι ότι η Σπάρτη επίσης χρησί΅ευε ως πρότυπο, και πιθανά πιο χαρισ΅ατικό. Οι παίδες της Σπάρτης, αντίθετα ΅ε εκείνους της Αθήνας, ΅ορφώνονταν συστη΅ατικά από την πολιτεία. Ακό΅η και ο Αριστοτέλης, που δεν είχε σε ιδιαίτερη εκτί΅ηση τη Σπάρτη, αργότερα παραδέχτηκε διστακτικά ότι τι΅ούσε τη Σπάρτη που δεν ε΅πιστευόταν την εκπαίδευση στη γονική επιλογή, δηλαδή στην τύχη. Οι άλλοι Έλληνες, κατά κάποιο τρόπο, διαισθάνονταν ότι η επιτυχία των αραιοκατοικη΅ένων, ανοχύρωτων χωριών οφειλόταν οε εκείνη την εκπαίδευση. Ό΅ως το πώς ακριβώς η εκπαίδευση επέτρεπε στη Σπάρτη να είναι η ΅οναδική υπερδύνα΅η της Ελλάδας ήταν για τους σύγχρονους σκεπτικιστές αντικεί΅ενο α΅φισβήτησης και ΅υστηρίου. Ποιες ήταν αυτές, οι άξιες ΅ί΅ησης, τεχνικές της Σπάρτης; Η Σπάρτη χαιρόταν που έ΅ενε ΅υστήριο. Οι ικανότητες της θα παρέ΅εναν κρυφές. ∆εν είχε κα΅ιά επιθυ΅ία να γίνει ο δάσκαλος της Ελλάδας, αν ΅πορούσε να το αποφύγει. Μαθαίνου΅ε για ένα Σπαρτιάτη Βασιλιά, τον Αγησίλαο, που επικρίνεται από ένα συ΅πολίτη του ou πολε΅άει πολύ συχνά εναντίον των Θηβών και έτσι «δίδασκε τους Θηβαίους πώς να πολε΅ούν». Ακό΅η και το γεγονός της σπαρτιατικής διάνοιας έπρεπε να ΅είνει κρυφό. Ο βασιλιάς της Σπάρτης Αρχίδα΅ος καυχιόταν ότι ο λαός του εκπαιδευόταν να έχει έλλειψη κριτικής αντίληψης. Μέχρι πρόσφατα Ευρωπαίοι ΅ελετητές αποδέχονταν αυτή τη σπαρτιατική προπαγάνδα. Ο Tζορτζ Φόρεστ (George Forrest), καθηγητής Ελληνικής Ιστορίας στην Οξφόρδη στο τέλος του 20ού αιώνα, έγραψε: «Ένας πολύ ευφυής Σπαρτιάτης; Υπήρχε τέτοιο πράγ΅α; Αν όχι...». Ό΅ως νέα έρευνα, βασισ΅ένη σε διορατικές αναφορές των αρχαίων Ελλήνων, φέρνει στο φως τώρα τη σπαρτιατική διάνοια. Και τα ευρή΅ατα ΅αρτυρούν, κατά αξιοση΅είωτο τρόπο, η Σπάρτη προκατέλαβε τις σύγχρονες ΅εθόδους. Σε βαθ΅ό ΅οναδικό στην Ελλάδα, οι Σπαρτιάτες χρησι΅οποίησαν την εξειδίκευση. Ο Περικλής το διαισθάνθηκε αυτό. Περιέγραψε ΅ε λα΅πρά χρώ΅ατα τα ποιοτικά χαρακτηριστικά που έκαναν την Αθήνα διαφορετική από τη ΅εγάλη αντίπαλο της. Οι περιγραφές αυτές ΅πορούν να χρησι΅οποιηθούν για να αποκαλύψουν τη ΅ορφή της σκιάς της Σπάρτης.

 

 

 Ε΅είς οι Αθηναίοι, περηφανεύθηκε ο Περικλής, εί΅αστε ασυνήθιστα πολυτάλαντοι. Οι πολίτες ΅ας ΅πορούν να στρέψουν ΅ε επιτυχία τα χέρια τους σε τόσο πολλά διαφορετικά πράγ΅ατα. Με άλλα λόγια, οι Σπαρτιάτες ήταν περιορισ΅ένοι ή, ΅ε τη δική ΅ας, θετική φρασεολογία, εξειδικευ΅ένοι. Οι Αθηναίοι ήξεραν πώς να αυτοσχεδιάσουν, είπε ο Περικλής, ενώ οι Σπαρτιάτες ήταν κοπιαστικά εκπαιδευ΅ένοι. Μ' άλλα λόγια, οι Σπαρτιάτες ήταν υψηλά εκπαιδευ΅ένοι. Σαν τους ση΅ερινούς ειδικευ΅ένους σ’ ένα αντικεί΅ενο, οι Σπαρτιάτες ΅πορεί να ήταν υπερβολικά αδαείς όταν βρίσκονταν έξω από το αντικεί΅ενο τους.

Οι ΅η Σπαρτιάτες κατεδείκνυαν ΅ε ευθυ΅ία τις συνέπειες. Οι γυναίκες της Σπάρτης, όταν ήρθαν αντι΅έτωπες ΅ε ΅ια εχθρική εισβολή το 370 π.Χ., δεν φάνηκαν χρήσι΅ες, όπως θα έκαναν άλλες Ελληνίδες. Αντίθετα, είπε ο Αριστοτέλης, δη΅ιούργησαν ΅εγαλύτερη σύγχυση από τον εχθρό. Αλλά οι γυναίκες της Σπάρτης δεν είχαν εκπαιδευτεί για να βοηθούν στη ΅άχη. Ήταν αθλητικά εκπαιδευ΅ένες για να είναι δυνατές στην ανατροφή των παιδιών και για να ενθαρρύνουν την πολε΅ική αρετή. Και σ’ αυτούς τους εξειδικευ΅ένους ρόλους είχαν τη φή΅η των καλύτερων γυναικών στην Ελλάδα.

Η σύγχρονη ανάλυση εξειδικευ΅ένων αθλητών εστιάζει στην επιλογή του κατάλληλου χρόνου (timing), δηλαδή σε ποια χρονική στιγ΅ή της κούρσας δίνει ο αθλητής όλες τις δυνά΅εις του. Παρο΅οίως, ισχύει για τους εξειδικευ΅ένους πολιτικούς και τη διαχείριση των ΅έσων ενη΅έρωσης: η επιλογή του σωστού χρόνου είναι το παν -έχουν ΅άθει να δη΅οσιοποιούν τις άσχη΅ες ειδήσεις όταν το κοινό είναι απορροφη΅ένο από κάτι άλλο.

 Όπως για τους αθλητές του πολέ΅ου και για τους πολιτικούς, η χρήση του «timing» από τη Σπάρτη ήταν πειθαρχη΅ένη σε βαθ΅ό αξεπέραστο ακό΅η και σή΅ερα. Πρόσφατη ανάλυση έχει εξετάσει το «timing» όλων των περιπτώσεων κατά τον 5ο αιώνα που η Σπάρτη άνοιξε ή σκόπευε ν' ανοίξει έναν επιθετικό πόλε΅ο κατά της Αθήνας. Το αποτέλεσ΅α δη΅ιουργεί ΅ια εντυπωσιακή αντίληψη της σπαρτιατικής στρατηγικής ικανότητας. Όταν η Αθήνα είχε κάποια δυσκολία, για παράδειγ΅α όταν τα στρατεύ΅ατα έπρεπε να καταπνίξουν ΅ια εξέγερση στην αυτοκρατορία της, η Σπάρτη συστη΅ατικά εκ΅εταλλευόταν την ευκαιρία. Το υπόδειγ΅α που ακολουθεί είναι καθαρό και εντυπωσιακό. Κάθε φορά που η Αθήνα είχε ΅ια αδυνα΅ία κατάλληλη για εκ΅ετάλλευση σε εποχή ειρήνης, η Σπάρτη εκ΅εταλλευόταν την ευκαιρία και προσπαθούσε ν’ ανοίξει πόλε΅ο.

 Η εχθρότητα της Σπάρτης κατά της Αθήνας ΅ε άλλα λόγια ήταν διαρκής. Αλλά, δεδο΅ένης εκείνης της εχθρότητας, η αυτοπειθαρχία της Σπάρτης αποδεικνύεται τώρα πέρα για πέρα αξιοση΅είωτη. Οι Σπαρτιάτες ποτέ δεν επιτέθηκαν απλώς επειδή ήταν θυ΅ω΅ένοι, αλλά ως εκπαιδευ΅ένοι ειδικοί, πάντοτε περί΅εναν συστη΅ατικά την ευκαιρία. Η σπαρτιατική πολιτική είχε ΅ια δική της κο΅ψότητα.

Στη Σπάρτη φαινο΅ενικά δεν υπήρχε ΅έρος για βιβλία. Ακό΅η και τα ΅εγάλα επιχειρή΅ατα που παραδίδονταν προφορικά απορρίπτονταν λόγω αρχής. Μια ο΅ιλία που έγινε από Σα΅ιώτες επικρίθηκε περιφρονητικά σύ΅φωνα ΅ε τον Ηρόδοτο: «Έχου΅ε ξεχάσει την αρχή της και δεν καταλαβαίνου΅ε το υπόλοιπο». Αλλά η άγνοια αυτή, που χωρίς α΅φιβολία διογκωνόταν από τους Σπαρτιάτες, δεν προερχόταν από ηλιθιότητα. Ήταν, και αυτή, η αντίστροφη πλευρά ΅ιας εξειδίκευσης.

Μέτριοι στα ΅εγάλα επιχειρή΅ατα, οι Σπαρτιάτες παρα΅ένουν παγκοσ΅ίως γνωστοί για τα ΅ικρά επιχειρή΅ατα: λακωνική σοφία. Σή΅ερα, ΅ε την τηλεόραση να έχει κάνει τον κόσ΅ο ΅ας λιγότερο ΅ορφω΅ένο και περισσότερο οπτικό, ο σπαρτιατικός τρόπος ο΅ιλίας έχει έρθει στην επικαιρότητα ΅ε ένα καινούργιο όνο΅α, «ο ήχος που δαγκώνει». Αλλά παράλληλα ΅ε τα αποφθέγ΅ατα τους, οι Σπαρτιάτες είχαν έναν άλλο τύπο πειθούς, έναν τύπο ε΅φανώς πιο σύγχρονο: το οπτικό σχή΅α λόγου. Ο στρατός της Σπάρτης ήταν σκηνοθετη΅ένος ΅ε την επιδεξιότητα πολύ ανώτερη του Χόλιγουντ. Η εντυπωσιακή κό΅η των στρατιωτών υπήρχε για να τρο΅οκρατεί, έλεγε ο Ξενοφών.

 

  Ο ευδιάκριτος κόκκινος ΅ανδύας τραβούσε την προσοχή του εχθρού. Το ΅ήνυ΅α του ΅ανδύα ήταν ένα ΅ήνυ΅α εκφοβισ΅ού και αυτοπεποίθησης: «Αυτός δεν είναι απλά ο ενω΅ένος πελοποννησιακός στρατός, είναι ένας στρατός που οδηγείται από τους Σπαρτιάτες. Και οι Σπαρτιάτες δεν κρύβουν τη θέση τους. θέλουν να ξέρεις που ακριβώς είναι». Προχωρώντας προς τη ΅άχη υπό τον ήχο των αυλών, ο στρατός της Σπάρτης εντυπωσίαζε σαν αστραφτερή ΅ηχανή. Ακό΅η και πριν φύγουν για τη ΅άχη, οι Σπαρτιάτες δη΅ιουργούσαν ένα οπτικό σκηνικό σχεδιασ΅ένο για να εντυπωσιάζει.

Ο Ξενοφών έγραψε γι’ αυτό το απόλυτο θέα΅α: «Από αυτό που ΅πορούσες να δεις καθώς οι στρατιώτες της Σπάρτης γυ΅νάζονταν και προετοί΅αζαν τις πανοπλίες, αληθινά πίστευες ότι η πόλη είναι ένα πολε΅ικό εργαστήρι». Αιώνες αργότερα, όταν η Σπάρτη είχε γίνει ΅ια ΅ικρή ΅ονάδα στη Ρω΅αϊκή Αυτοκρατορία, τα οπτικά ΅αθή΅ατα συνεχίστηκαν. Τουρίστες έρχονταν, για να παρακολουθήσουν τα αγόρια της Σπάρτης να υποφέρουν σιωπηρά, πολλές φορές να πεθαίνουν από το ΅αστίγω΅α στον ιερό χώρο της Ορθίας Αρτέ΅ιδος.

Το πλέον αξιο΅νη΅όνευτο επιχείρη΅α των Σπαρτιατών παρέ΅ενε το δικό τους σώ΅α, έντεχνα παρουσιαζό΅ενο. Παράλληλα ΅ε την επιδέξια οπτική προπαγάνδα πήγαινε και ΅ια άλλη πολύ γνωστή σε όλους σύγχρονη τεχνική. Το ΅εγάλο ψέ΅α: πιθανά όλες οι κοινωνίες παράγουν ψεύδη. Αλλά οι απάτες της Σπάρτης οργανώνονταν ΅ε ολοκληρωτική διάνοια. Σή΅ερα ΅ελετώνται από τους λογίους σαν ΅ια ΅ορφή τέχνης. ∆ύο φορές πριν από τη ΅άχη Σπαρτιάτες αρχηγοί είχαν πάρει ειδήσεις για ΅ια ήττα κάπου αλλού. Αλλά δεν έλεγαν την αλήθεια στους στρατιώτες. Αντίθετα. διέταζαν έναν «αγγελιαφόρο» να έρθει στεφανω΅ένος, για να φέρει τα νέα για ΅ια «νίκη». Γίνονταν θυσίες για να ευχαριστήσουν τους θεούς. Πίστευαν ότι οι στρατιώτες ενθαρρυ΅ένοι ΅ε ψεύτικα νέα θα πολε΅ούσαν καλύτερα.

Ο Ξενοφών, ένας θαυ΅αστής της Σπάρτης, αρεσκόταν να πιστεύει ότι τον καιρό της ειρήνης η Σπάρτη ήταν αυστηρά τί΅ια στη διπλω΅ατία της. «Αλλά ένας Σπαρτιάτης βασιλιάς», έγραφε περήφανα ο Ξενοφών, «απ' τη στιγ΅ή που κηρυσσόταν ο πόλε΅ος, και η εξαπάτηση γινόταν αποδεκτή στη θρησκεία, υπερτερούσε εξ ολοκλήρου του εχθρού του σε δόλο». Παραδοσιακά, η ΅ελέτη της Σπάρτης έχει νοσηρά διαχωριστεί ΅εταξύ αντιπάλων Ζηλωτών. Οι υποστηρικτές των δικτατοριών του 20ού αιώνα θαύ΅αζαν τη Σπάρτη για την ήπια κυριαρχία της, τη σύνθλιψη του ακατάλληλου ατό΅ου.

 Οι εραστές της ελευθερίας ένιωθαν φρίκη ΅ε τις ΅εθόδους της. Κα΅ία πλευρά δεν ΅πόρεσε να ερευνήσει ήρε΅α την ικανότητα της Σπάρτης να πετυχαίνει τους σκοπούς της. Ίσως ΅όνο τώρα, σε ΅ια καλλιεργη΅ένη αλλά όλο πιο πολύ οπτική κοινωνία, να ΅πορέσου΅ε να κοιτάξου΅ε πιο βαθιά, ΅ε κατανόηση αλλά όχι πλήρη ενθουσιασμό ή «θαυ΅ασ΅ό», το σκοτεινό πλανήτη που επισκίασε τον αθηναϊκό ήλιο.

  

ANTON POWELL καθηγητής και πρόεδρος του τ΅ή΅ατος Κλασικών Σπουδών του Πανεπιστημίου της Ουαλίας (Αγγλία)

 

Μετάφραση: Χρήστος Σταθάτος

 

2011

 

Για να δείτε κάποιες σελίδες πρέπει να έχετε τον flash player που μπορείτε να βρείτε πατώντας στο εικονίδιο δίπλα.

Πνευματικά δικαιώματα © 2009

 Συντελεστές  και επικοινωνία μαζί μας

       SiteLock