πίσω

 

 ΟΙΚΟΝΟΜΙΑ ΚΑΙ ΕΜΠΟΡΙΟ ΣΤΗ ΛΑΚΕΔΑΙΜΟΝΑ

 ΤΟ ΣΙ∆ΕΡΕΝΙΟ ΝΟΜΙΣΜΑ ΤΩΝ ΛΑΚΕ∆ΑΙΜΟΝΙΩΝ

ΠΛΟΥΤΟΣ ΚΑΙ Ι∆ΙΟΚΤΗΣΙΑ

 Μία αγροτική οικονο΅ία

 Είναι γεγονός ότι ο χαρακτήρας της σπαρτιατικής οικονο΅ίας ήταν κατ’ εξοχήν αγροτικός. Ακρογωνιαίος λίθος της οικονο΅ίας της ήταν το ΅έγεθος και η ποιότητα των αγροτικών γαιών. Μεταξύ του 9ου και του 7ου αιώνα π.Χ. οι Σπαρτιάτες κέρδισαν τον έλεγχο του συνόλου του εδάφους όχι ΅όνον της Λακωνίας, αλλά και της γειτονικής Μεσσηνίας. Τη γονι΅ότητα της Μεσσηνίας εξήραν οι αρχαίοι συγγραφείς. Ο Τυρταίος κάνει λόγο για τη «Μεσσηνία, καλή για όργω΅α και για σπορά». Ο Ευριπίδης περιγράφοντας την περιοχή λέει ότι «παράγει πλουσιοπάροχα, υδρεύεται από α΅έτρητα ρεύ΅ατα και στολίζεται από πλούσιους βοσκότοπους για αγελάδες και πρόβατα». Το ΅εγαλύτερο τ΅ή΅α της αχανούς αυτής έκτασης ήταν ιδιωτικό και ανήκε στους πολίτες της Σπάρτης, τους «Σπαρτιάτες». Πηγές στην Αθήνα της κλασικής εποχής αντι΅ετώπιζαν την ιδιοκτησία των Σπαρτιατών ΅ε φθόνο. Σύ΅φωνα ΅ε τον ψευδό-πλατωνικό διάλογο, Αλκιβιάδης Ι, «ούτε ένα από τα κτή΅ατα ΅ας δεν ΅πορούσε να συγκριθεί ΅ε τα δικά τους σε έκταση και υπεροχή ούτε σε αριθ΅ό δούλων, που προέρχονταν κυρίως από την τάξη των ειλώτων, ούτε σε άλογα ούτε σε οποιοδήποτε άλλο ζώο που βόσκει στη Μεσσηνία». Οι Σπαρτιάτες ήταν εισοδη΅ατίες γαιοκτή΅ονες και όλοι τους ζούσαν ΅έσα στη Σπάρτη, συχνά σε ση΅αντική απόσταση από τα κτή΅ατα τους. Η ζωή τους όλη ήταν αφιερω΅ένη στις πολιτικές και στρατιωτικές υποθέσεις και δεν χρειάζονταν να ασχοληθούν ΅ε χειρωνακτικές ή αγροτικές εργασίες. Τα κτή΅ατα τους καλλιεργούσε κυρίως ο γηγενής πληθυσ΅ός των δούλων, οι είλωτες. Τα δικαιώ΅ατα κάθε Σπαρτιάτη επί των ειλώτων που εργάζονταν στα κτή΅ατα του περιστέλλονταν από τη ση΅αντική περί κολεκτίβας πρόνοια του καθεστώτος υποτέλειας των ειλώτων. Οι οικογένειες των ειλώτων ήταν κατά πάσα πιθανότητα δε΅ένες ΅ε συγκεκρι΅ένα κο΅΅άτια γης, τα οποία συνέχιζαν να καλλιεργούν ακό΅η κι όταν τα χωράφια αυτά άλλαζαν χέρια και πέρναγαν από ένα Σπαρτιάτη σε άλλον. Έτσι, δεν υφίστατο ε΅πόριο ειλώτων και πιθανόν ΅όνον περιορισ΅ένος αριθ΅ός δούλων ovopazótav έξω από τη σπαρτιατική κοινωνία. Η έτερη ΅εγάλη ο΅άδα της σπαρτιατικής επικράτειας ήταν ο ελεύθερος πληθυσ΅ός, που ήταν γνωστός ΅ε το όνο΅α περίοικοι και κατοικούσε στις πιο ορεινές κατ οτις παράκτιες περιοχές. Παλαιότερες περιγραφές ανέφεραν ότι οι οικονο΅ικές δραστηριότητες των περιοίκων περιστρέφονταν κυρίως γύρω από τη Βιοτεχνία και το ε΅πόριο. Είναι αλήθεια ότι οι περίοικοι εκ΅εταλλεύονταν τέτοιες θεσούλες, ΅ια και οι Σπαρτιάτες ήταν κατ' εξοχήν πολε΅ιστές και οι είλωτες ασχολούνταν ΅ε τις αγροτικές εργασίες- ωστόσο, πρόσφατη ερευνά έδειξε ότι ο πληθυσ΅ός των περιοίκων ήταν άκρως διαφοροποιη΅ένος. Οι περισσότεροι από τους περίοικους, κυρίως όσοι κατοικούσαν σε ΅εσόγεια χωριά, ζούσαν από τη γεωργία είτε ως εργαζό΅ενοι αγρότες είτε ως αργόσχολοι κτη΅ατίες. Μόνο σε ΅εγάλες κοινότητες περιοίκων ή σε εκείνες που βρίσκονταν κοντά σε ση΅αντικά λι΅άνια, ΅εγάλη ΅ερίδα πληθυσ΅ού είχε ευκαιρίες να ασχοληθεί ΅ε τη βιοτεχνία και το ε΅πόριο. Οι γενικώς περιορισ΅ένες ευκαιρίες για τέτοιες δραστηριότητες ήταν αποτέλεσ΅α του ΅εγάλου βαθ΅ού οικονο΅ικής αυτάρκειας της περιοχής: σε εργατικά χέρια δούλων, σε αγροτικά και κτηνοτροφικά προϊόντα και σε σιδηρο΅ετάλλευ΅α.

 ∆η΅όσια οικονο΅ικά

 Και η δη΅οσιονο΅ική πολιτική στη Σπάρτη ήταν σχετικά ΅η αναπτυγ΅ένη. Στις περισσότερες ελληνικές πόλεις, τα επίπεδα των δη΅όσιων δαπανών ήταν συνάρτηση του βαθ΅ού σύνθεσης του κράτους, των στρατιωτικών υποχρεώσεων του και του εύρους των δη΅όσιων υπηρεσιών. Κατά το ΅εγαλύτερο διάστη΅α της αρχαϊκής και της κλασικής περιόδου, οι δη΅όσιες δαπάνες της Σπάρτης στους το΅είς της ά΅υνας, της εσωτερικής διοίκησης και της αγοράς τροφί΅ων ήταν σχετικά χα΅ηλές. Με ναυτικές επιχειρήσεις περιστασιακές και ΅ικρής κλί΅ακας, ένα στρατό ξηράς που λειτουργούσε ΅έσω επιτάξεων και προσωπικής θητείας και δίχως ειδικές αστυνο΅ικές δυνά΅εις ή οχυρά που να απαιτούν συντήρηση, οι οικονο΅ικές απαιτήσεις των ένοπλων δυνά΅εων της Σπάρτης την εποχή πριν από τον Πελοποννησιακό πόλε΅ο ήταν ΅ικρές. Μόνο ΅ε την έλευση του διαρκούς και ΅ακρόχρονου πολέ΅ου ΅ετά το 431 π.Χ., που απαιτούσε ση΅αντικό αριθ΅ό ΅ισθοφόρων και έντονη ναυτική εκστρατεία, αυξήθηκε ουσιαστικά το στρατιωτικό κόστος. Σε ό,τι αφορά την εσωτερική διοίκηση, η περιορισ΅ένη έκταση των δη΅όσιων κτιρίων και το γεγονός ότι δεν προβλεπόταν ΅ισθός για τους κρατικούς αξιω΅ατούχους, συγκράτησε γενικά το κόστος σε χα΅ηλά επίπεδα. Εν τέλει, σε ένα κράτος ΅ε πλούσιες αγροτικές γαίες δεν χρειαζόταν να γίνουν δαπάνες για εισαγωγή τροφί΅ων. Αντίθετα, η δυνατότητα της Σπάρτης να εξασφαλίσει προσόδους ήταν περιορισ΅ένη. Κατά πάσα πιθανότητα οι Σπαρτιάτες εφήρ΅οζαν σύστη΅α έ΅΅εσης φορολογίας στο ε΅πόριο, αλλά και τελωνειακών δασ΅ών, όπως εξάλλου και άλλες πόλεις. Ωστόσο, θα πρέπει να ήταν χα΅ηλός ο όγκος ίων εσόδων που προέρχονταν από την πώληση ΅η πολύτι΅ων αγροτικών και βιοτεχνικών προϊόντων. ∆εδο΅ένης της αυτάρκειας της περιφερειακής οικονο΅ίας είναι ΅άλλον απίθανο να έ΅παιναν στα τα΅εία ση΅αντικά ποσά από φόρους επί των εισαγωγών και των εξαγωγών. Επιπλέον, σε αντίθεση ΅ε τις περισσότερες κοσ΅οπολίτικες πόλεις, η Σπάρτη δεν ήταν τόπος δια΅ονής αξιοση΅είωτου αριθ΅όν ξένων στους οποίους θα εφαρ΅οζόταν σύστη΅α ά΅εσης φορολογίας. Οι περίοικοι ήταν φόρου υποτελείς αλλά τα λεφτά τους πήγαιναν στους βασιλείς και όχι στο δη΅όσιο τα΅είο. Σε αντίθεση ΅ε την Αθήνα του 5ου αιώνα, που εισέπραττε φόρο υποτέλειας από τους από τους συ΅΅άχους της, οι εταίροι της Σπάρτης στην Πελοποννησιακή Συ΅΅αχία συνεισέφεραν ΅ε ανθρώπινο δυνα΅ικό και όχι ΅ε χρή΅ατα. Όταν η Σπάρτη είχε αυτοκρατορικές κτήσεις κατά τα τέλη του 5ου και τις αρχές του 4ου αιώνα, η πόλη επιχείρησε να επιβάλει έκτακτους στρατιωτικούς φόρους (εισφορές) στους πολίτες της. Όπως ό΅ως ση΅ειώνει στα Πολιτικά του ο Αριστοτέλης, ΅εγάλο ήταν το ποσοστό εκείνων που δεν πλήρωναν. Ως εκ τούτου, το δη΅όσιο τα΅είο έπασχε από χρόνια έλλειψη πόρων. Για τις υπερπόντιες επιχειρήσεις της, η Σπάρτη ήταν υποχρεω΅ένη να βασιστεί στις ξένες πήγες χρη΅ατοδότησης, όπως οι περσικές επιχορηγήσεις που της επέτρεψαν να κερδίσει τον Πελοποννησιακό πόλε΅ο.

 Νο΅ισ΅ατοκοπία και νό΅ισ΅α

 Η εικόνα της ΅η αναπτυγ΅ένης οικονο΅ίας, που έχου΅ε σχη΅ατίσει ως τώρα. ενισχύεται από το γεγονός ότι σε αντίθεση ΅ε πολλές άλλες ελληνικές πόλεις, η Σπάρτη δεν είχε προχωρήσει σε κοπή αση΅ένιου νο΅ίσ΅ατος ΅έχρι τον 3ο αιώνα π.Χ. Σύ΅φωνα ΅ε ορισ΅ένους αρχαίους συγγραφείς, η Σπάρτη των κλασικών χρόνων συνειδητά διατήρησε ένα δύσχρηστο σιδερένιο νό΅ισ΅α ΅εγάλου βάρους κατ ΅ικρής αξίας, ώστε να ΅είνει έξω από τη σφαίρα των ε΅πορικών συναλλαγών ΅ε ξένους. Πράγ΅ατι, πολλές ΅εταγενέστερες πήγες αναφέρουν ότι ως το 404 π.Χ. απαγορεύονταν τελείως στη Σπάρτη τα χρυσά και αση΅ένια νο΅ίσ΅ατα. Εκείνη τη χρονιά, ο Λύσανδρος έστειλε πίσω στη Σπάρτη τα α΅έτρητα λάφυρα που είχε αποκο΅ίσει ΅ετά τη νίκη του στη ΅άχη στους Αιγός ποτα΅ούς, ΅εταξύ των οποίων περιλα΅βανόταν και τεράστια ποσότητα αθηναϊκών νο΅ισ΅άτων. Ελήφθη τότε η απόφαση να γίνει για πρώτη φορά αποδεκτό αυτό το νό΅ισ΅α για δη΅όσια χρήση στη Σπάρτη. να απαγορευτεί ό΅ως η κατοχή του από ιδιώτες. Ωστόσο, όπως αναφέρει ο Πλούταρχος στο Βίο Λυσάνδρου, από τη στιγ΅ή που το νό΅ισ΅α επιτράπηκε στην πόλη, πέρασε εύκολα στα χέρια ιδιωτών, ΅ε αποτέλεσ΅α να υπάρξουν κρούσ΅ατα απληστίας και διαφθοράς. Μια εξέλιξη που υπονό΅ευσε την εξουσία της Σπάρτης. Τούτα τα στοιχεία ό΅ως και οι συνέπειες ιούς απαιτούν ενδελεχή ΅ελέτη. Η ΅η χρήση νο΅ίσ΅ατος στη Σπάρτη δεν ήταν ασυνήθιστη πρακτική. Υπολογίζεται ότι τουλάχιστον 50° ο του συνόλου των ελληνικών πόλεων δεν είχαν ποτέ κόψει νο΅ίσ΅ατα. Πολλές άλλες δε, ακό΅η και ΅ετά την εισαγωγή του τον 6ο αιώνα, καθυστέρησαν για ΅εγάλο διάστη΅α να κόψουν νό΅ισ΅α. Μεταξύ αυτών και ση΅αντικές πόλεις όπως το Βυζάντιο. που δραστηριοποιούνταν έντονα στο διεθνές ε΅πόριο εξαιτίας της στρατηγικής θέσης του στη θαλασσιά οδό ΅εταξύ Αιγαίου και Μαύρης θάλασσας. Εν πάση περιπτώσει, οι πόλεις που έκοβαν νο΅ίσ΅ατα ήταν πάντα ΅ειονότητα. Πρόσφατη έρευνα διαπιστώνει ότι η πόλη χρειαζόταν πολύ σοβαρούς λόγους για να κόψει νό΅ισ΅α. Έτσι, η αποχή της Σπάρτης από την κοπή νο΅ίσ΅ατος δεν ση΅αίνει απαραίτητα ότι συνειδητά ακολουθούσε πολιτική οικονο΅ικού απο΅ονωτισ΅ού . Ένας λόγος για ιόν οποίο ορισ΅ένες άλλες πόλεις δεν έκοψαν νο΅ίσ΅ατα, ήταν ότι υπήρχαν διαθέσι΅α νο΅ίσ΅ατα από γειτονικές πόλεις που γίνονταν ευρέως δεκτά. Και εδώ θα πρέπει να ση΅ειώσου΅ε ότι το νό΅ισ΅α της Αίγινας κυκλοφορούσε σε ΅εγάλη κλί΅ακα α την Πελοπόννησο. Παρο΅οίως, δεν υπάρχει λόγος να α΅φισβητεί κανείς ότι στη Σπάρτη εφαρ΅οζόταν ένα σύστη΅α κυκλοφορίας σιδερένιων νο΅ισ΅άτων. Ωστόσο, τα στοιχεία για την ύπαρξη ενός αποδεκτού συστή΅ατος ανταλλαγής των σιδερένιων νο΅ισ΅άτων της Σπάρτης ΅ε ξένα αση΅ένια νο΅ίσ΅ατα που χρησι΅οποιούνταν ΅ε βάση τα ΅έτρα της Αίγινας, καταδεικνύουν ότι η χρήση των σιδερένιων νο΅ισ΅άτων δεν συνεπαγόταν αποκλεισ΅ό των ξένων νο΅ισ΅άτων από τη Σπάρτη. Πράγ΅ατι, η χα΅ηλή αξία του σιδερένιου νο΅ίσ΅ατος συνεπάγεται ότι είχε επικρατήσει σύστη΅α παράλληλης χρήσης, ΅ια και οι συναλλαγές πάνω από κάποια αξία απαιτούσαν τη χρήση πολυτι΅ότερων ΅ετάλλων. Αρκετά είναι τα στοιχεία που συγκλίνουν στην εκτί΅ηση ότι γινόταν χρήση ξένων νο΅ισ΅άτων και αση΅ένιων ράβδων πριν από το 404 π.Χ. Κατά τη διάρκεια του Πελοποννησιακού πολέ΅ου, για παράδειγ΅α, η πόλη χρησι΅οποιούσε αση΅ένια νο΅ίσ΅ατα για την πληρω΅ή των ΅ισθοφόρων στρατιωτών και των ερετών του στόλου. Μέσα στη Σπάρτη, η πόλη επέβαλε χρη΅ατικά πρόστι΅α στους πολίτες της και τα υποχρεωτικά ΅ηνιαία κοινά συσσίτια κόστιζαν 10 οβολούς της Αίγινας. Χρυσά νο΅ίσ΅ατα αλλά και ακατέργαστος χρυσός και αση΅ί διανε΅ήθηκαν στους Σπαρτιάτες στρατιώτες από τα περσικά λάφυρα ΅ετά τη ΅άχη των Πλαταιών, το 479. Κατά συνέπεια, όταν το 404 π.Χ αποφασίστηκε να επιτραπεί η χρήση αση΅ένιων νο΅ισ΅άτων αλλά όχι και η κατοχή τους, το ΅έτρο ήρθε όχι ως χαλάρωση, αλλά ως περιορισ΅ός της προηγού΅ενης πρακτικής. ∆εν αποτελεί έκπληξη ότι οι Σπαρτιάτες πολίτες πολύ σύντο΅α ξεγλίστρησαν από τον επιχειρού΅ενο περιορισ΅ό. Ωστόσο, ο ισχυρισ΅ός του Πλουτάρχου, ότι αυτό ακριβώς προκάλεσε τη διάβρωση των ηθικών αξιών, είναι υπερβολικός από τη στιγ΅ή που η ατο΅ική ιδιοκτησία αση΅ένιων νο΅ισ΅άτων δεν ήταν κάτι καινούργιο.

∆ώρα, ε΅πορικές συναλλαγές και αγορά

 Εκ πρώτης όψεως, η αρχέτυπη ΅ορφή των συναλλαγών στη Σπάρτη ήταν η προσφορά δώρων. Η προσφορά δώρων, που δεν περιελά΅βανε νό΅ισ΅ατα και ήταν ενταγ΅ένη σε ένα πλαίσιο κοινωνικότητας, είναι ε΅φανής σε διάφορους το΅είς της σπαρτιατικής ζωής. Στα συσσίτια οι πολίτες δεν ξόδευαν χρή΅ατα για τους συνδαιτυ΅όνες τους. Αντίθετα, οι πλούσιοι προσέφεραν σταρένιο ψω΅ί και οι κυνηγοί τα θηρά΅ατα τους. Οι βασιλείς τι΅ούσαν άλλους Σπαρτιάτες, ΅οιραζό΅ενοι τη δεύτερη ΅ερίδα τους. Κατά κανόνα, ο βασιλιάς Αγησίλαος δώριζε ένα βόδι και ένα ΅ανδύα στα νεοεκλεγ΅ένα ΅έλη της Γερουσίας. Την ατ΅όσφαιρα αυτής της πρόθυ΅ης γενναιοδωρίας ΅εταφέρει ο Ξενοφών, όταν χαρακτηρίζει τον Αγησίλαο ως «κάποιον που χαίρεται να προσφέρει τα δικά του για το καλό των άλλων». Σε ορισ΅ένους το΅είς της κοινωνικής Ζωής άλλων πόλεων γινόταν χρήση νο΅ισ΅άτων, σε αντίθεση ΅ε τη Σπάρτη. Χρη΅ατικά έπαθλα και υλικά βραβεία δίνονταν στους νικητές αθλητικών αγώνων σε διάφορες πόλεις, όχι ό΅ως και στη Σπάρτη, όπου η ΅όνη επιβράβευση για τους Ολυ΅πιονίκες ήταν η τι΅ή να αγωνιστούν ΅ε την προσωπική φρουρά του βασιλιά. Σ την Αθήνα η προίκα δινόταν σε ΅ετρητά, ενώ στη Σ πάρτη σε γη. Η κυριαρχία της προσφοράς δώρων και των συναλλαγών δίχως τη χρήση νο΅ίσ΅ατος είναι, ωστόσο, ΅όνον ΅έρος της ιστορίας. Παρά το γεγονός ότι η εσωτερική οικονο΅ία της Σπάρτης δεν χρησι΅οποιούσε τόσο τα νο΅ίσ΅ατα όσο η Αθήνα, οι ε΅πορικές συναλλαγές δεν ήταν επ’ ουδενί απούσες από τη ζωή της Σπάρτης. Υπάρχουν στοιχεία για τακτική ενασχόληση των πολιτών ΅ε ε΅πορικές συναλλαγές.Με την εντατική εκ΅ετάλλευση των γαιών που τους ανήκαν, οι πλούσιοι Σπαρτιάτες συσσώρευαν ση΅αντικά πλεονάσ΅ατα σε αγροτικά προϊόντα. Η υποχρέωση των πολιτών να προ΅ηθεύουν ΅ε τρόφι΅α τα συσσίτια καθ’ όλη τη διάρκεια του έτους, κατά πασά πιθανότητα δη΅ιουργούσε συνεχή ζήτηση για τα πλεονάσ΅ατα αυτά. Τέτοιες συναλλαγές δεν επικροτούνταν ΅όνον από την πόλη. Η αναφορά του Θουκυδίδη, ότι η στέρηση των δικαιω΅άτων ενός πολίτη (ατι΅ία) σή΅αινε πως «δεν θα ΅πορούσε να κατέχει δη΅όσιο αξίω΅α ούτε να έχει δικαίω΅α αγοράς ή πώλησης», δείχνει ότι το δικαίω΅α στην αγοραπωλησία ήταν αναπόσπαστο κο΅΅άτι της ιδιότητας του πολίτη της Σπάρτης, ισάξιο ΅ε την κατοχή δη΅οσίου αξιώ΅ατος. Η Σπάρτη δεν διαχώριζε πολιτικές κατ οικονο΅ικές δραστηριότητες, σε αντίθεση ΅ε τη θεσσαλική «ελεύθερη αγορά», από την οποία οι τεχνίτες και οι αγρότες ήταν αυστηρά αποκλεισ΅ένοι. Το ε΅πόριο και οι δη΅όσιες υποθέσεις διεξάγονταν στη σπαρτιατική αγορά. Ο Ξενοφών περιγράφει ΅ια σκηνή στη σπαρτιατική αγορά, όπου οι δικαστές διηύθυναν τις πολιτικές υποθέσεις κοντά 40 Σπαρτιατών και άνω των 4.000 ΅η Σπαρτιατών που ασχολούνταν ΅ε ε΅πορικές συναλλαγές. Η περιγραφή του Ξενοφώντα δείχνει ότι η σπαρτιατική αγορά ήταν ΅ια ζωηρή, περιφερειακή αγορά. Κατά συνεπεία, όταν ο βασιλιάς των Περσών Κύρος εξακόντισε την κριτική του κατά των δραστηριοτήτων της ελληνικής αγοράς και είπε σε αγγελιαφόρο από τη Σπάρτη: «ποτέ ΅έχρι τώρα δεν έχω φοβηθεί τους ανθρώπους που έχουν ένα σταθερό ση΅είο στο κέντρο της πόλης τους. όπου συναθροίζονται για να ανταλλάξουν βρισιές και να κοροϊδέψουν ο ένας τον άλλον». ο σαρκασ΅ός του δεν ήταν άστοχος αλλά απευθυνόταν σε ΅ια πόλη, για τους πολίτες της οποίας οι ε΅πορικές συναλλαγές ήταν ΅έρος της Ζωής τους.

 ΤΟ ΣΙ∆ΕΡΕΝΙΟ ΝΟΜΙΣΜΑ ΤΩΝ ΛΑΚΕ∆ΑΙΜΟΝΙΩΝ

 Συναντά΅ε στον Ξενοφώντα (Λακεδαι΅ονίων Πολιτεία 7, 5 -άηχος 380;) ένα θέ΅α που θα διευρύνου΅ε και θα διευκρινίσου΅ε στη συνέχεια. Κατά τη γνώ΅η του το λακεδαι΅ονικό νό΅ισ΅α είναι από σίδηρο, βαρύ και άβολο. Κι ο Πλούταρχος ε΅πλουτίζει τη θε΅ατολογία ΅ας διευκρινίζοντας πως αυτό που αποκαλού΅ε σιδερένιο νό΅ισ΅α έχει ένα τετράχαλκο που ζυγίζει ΅ία ΅να αιγινήτικη (Πλούταρχος, Λακ. 226,3), ωστόσο ο ίδιος (Λύσανδρος, 17,4-5) ΅ιλά επίσης για τους οβολούς, ία γνωστά σιδερένια σουβλιά που άλλωστε σαν προσφορές ανασκάφτηκαν σε ναούς αρχαϊκής περιόδου. Ελάχιστα γνωρίζου΅ε σχετικά ΅ε αυτό που οι Λακεδαι΅όνιοι ονό΅αζαν παραδοσιακό νό΅ισ΅α τον πρώι΅ο 4ο αιώνα. Πράγ΅ατι ο συγκεκρι΅ένος τύπος ε΅φανίζεται στην αρχή του 4ου αιώνα. Μέχρι τότε η Σπάρτη δεν έχει νο΅ίσ΅ατα, χωρίς να αποτελεί ΅οναδική περίπτωση. Οι πόλεις της Κρήτης άρχισαν να συναλλάσσονται πολύ αργότερα ΅ε το νό΅ισ΅α όπως το αντιλα΅βάνονται τέτοιο οι Αθηναίοι και οι πόλεις όπου η νο΅ισ΅ατοποίηοη του συστή΅ατος τους είχε ήδη γίνει. Ωστόσο δεν έχου΅ε την εντύπωση κατά τον 5ο αιώνα ότι οι Σπαρτιάτες κρατούν κάποια ιδιαίτερη στάση νο΅οθετικής αντίθεσης απέναντι στα πολύτι΅α ΅έταλλα και το νό΅ισ΅α. Μάλιστα οι Βασιλείς τους κατηγορούνται για διαφθορά. Ο Παυσανίας είναι οικονο΅ικά εύρωστος χάρη στις προσφορές των Περσών. ∆εν υπάρχει σχετική απαγόρευση. Απλά το οικονο΅ικό τους σύστη΅α λειτουργεί Βάσει της ανταλλαγής αγαθών και υπηρεσιών στο εσωτερικό της χώρας, πολε΅ικών λεηλασιών κατά τους πολέ΅ους και ανταλλαγή σε περιπτώσεις ανάγκης που η κοινότητα τους δεν ΅πορεί να ικανοποιήσει. Εξάλλου τι τους λείπει πέρα από τα ευγενή ΅έταλλα; Παράγουν σιτάρι, λάδι, κρασί, σύκα για τη διατροφή τους. Μαλλί και δέρ΅α από τα Ζώα τους για τα ρούχα τους, ξυλεία από τα δάση τους στα Βουνά και το σίδηρο από τα ορυχεία (στο Ακρωτήριο Μαλέας) για τα εργαλεία τους· έχουν και λίγο χαλκό (κοντά στο ναό του Απόλλωνα Υπερτελεάτη και του Απόλλωνα Τυρίτη), καθώς και ΅όλυβδο. Ο κόλπος της Λακωνίας προ΅ηθεύει τα πορφυρά χρώ΅ατα για τις στολές. Το ζήτη΅α τίθεται όταν χρειάστηκε να κατασκευάσουν ένα στόλο· σε αυτή την περίπτωση πρέπει να βρεθούν η κατάλληλη ξυλεία, η πίσσα, να προσληφθούν πλοηγοί και έ΅πειροι ναυτικοί που θα πληρωθούν. Ο πόλε΅ος στη Μικρά Ασία τροφοδοτήθηκε κατά το ΅άλλον ή ήττον από περσικό χρή΅α που αλλοτρίωσε τους Λακεδαι΅ονίους που υπηρέτησαν εκεί. Στο εξής το ΅η νο΅ισ΅ατικό σύστη΅α φαντάζει απαρχαιω΅ένο. Όταν ο Λύσανδρος συντρίβει την Αθήνα, ΅αζεύει σχολαστικότατα όσα νο΅ίσ΅ατα ΅πορεί να βρεθούν στην αυτοκρατορία και τα στέλνει ΅ε την ίδια φροντίδα τοποθετη΅ένα ΅έσα σε τσουβάλια στη Σπάρτη - είναι φανερό ότι γνωρίζει την κυκλοφορία του χρή΅ατος, αφού έχει συνηθίσει τη χρήση του νο΅ίσ΅ατος, όπως επίσης και ο άλλος ΅εγάλος Σπαρτιάτης στρατηγός, ο Γύλιππος, που έζησε κάποια στιγ΅ή στις Συρακούσες. Οι δυο άνδρες ξέρουν πως στο εξής η Σπάρτη δεν ΅πορεί να κυριαρχήσει στον κόσ΅ο που ανοίγεται ΅προστά της, τόσο προς τα ανατολικά όσο και προς τα δυτικά, χωρίς να εισέλθει στον κόσ΅ο της νο΅ισ΅ατοποιη΅ένης οικονο΅ίας. Είναι περισσότερα από αυτά που ήλπιζαν οι πολιτικοί ΅ηχανισ΅οί της Σπάρτης. Πράγ΅ατι, οι στρατιωτικοί αρχηγοί στους οποίους οφείλεται η νίκη δεν είναι παρά στρατηγοί, όχι πολιτικοί ηγέτες του κράτους. Αυτοί οι τελευταίοι, οι βασιλείς, η Γερουσία, οι ΅εγάλοι ιδιοκτήτες γης, ακολουθούν ΅ια σταδιοδρο΅ία περισσότερο πολιτική παρά στρατιωτική και δεν επιθυ΅ούν διόλου παρό΅οια περιπέτεια. Διαχειρίζονται ήδη ένα ΅εγάλο κράτος για το ελληνικό σύστη΅α, που σαν από θαύ΅α επέζησε στις κακοτυχίες των πολέ΅ων και θέλουν να εξασφαλίσουν την επιβίωση τους. Τα ιστορικά γεγονότα της Σπάρτης ΅ας έγιναν γνωστά από τον ∆ιόδωρο (13b) και ιδιαίτερα τον Πλούταρχο (Λύσανδρος, 16, 17, 1-3). Ο Πλούταρχος αποκαλύπτει τις πηγές του, τον Έφορο και τον Θεόπο΅πο· ωστόσο αυτοί από πού «ομηρίζουν » την αφήγηση τους; Σε κάθε περίπτωση έχου΅ε ΅ία ιστορική απόδοση της γέννησης ενός ΅ύθου. Η Συνέλευση της Σπάρτης απορρίπτει πράγ΅ατι τις προτάσεις του Λύσανδρου (προτάσεις άγνωστες σε ΅ας) και αποφασίζει πως το σπαρτιατικό κράτος θα εξακολουθήσει το ΅η ε΅πλουτισ΅ό του ΅ε δικό του νό΅ισ΅α. Παρά ταύτα, το κράτος διατηρεί αυτά που ο Λύσανδρος έφερε στη Σπάρτη για τα εξωτερικά του έξοδα, αλλά απαγορεύει την ιδιωτική κατοχή νο΅ίσ΅ατος. Αρχίζει το κυνήγι των δυστροπούντων που έφεραν από τις εκστρατείες τους (και ΅άλιστα κράτησαν τα λάφυρα τους) ποσά λιγότερο ή περισσότερο ση΅αντικά. Ο Γύλιππος εξορίστηκε. Φίλοι του Λύσανδρου θανατώθηκαν. Παρά ταύτα, πολλοί άνθρωποι εξοικειώθηκαν ΅ε τη χρήση του νο΅ίσ΅ατος και το παλαιό σύστη΅α αλλοιώθηκε. Επιχειρείται τότε να βρεθεί ένα υποκατάστατο. Ε΅φανίστηκαν στοιχεία από ΅έταλλο (οβολοί;) που προϋπήρχαν σε ορισ΅ένους τύπους ανταλλαγών. Στοιχεία που θεωρήθηκαν ικανά να προσεγγίσουν την ιδέα που συνιστά ένα νό΅ισ΅α: άφθαρτο, ΅ετρήσι΅ο, συ΅βολικό. Έτσι γεννήθηκε το σπαρτιατικό νό΅ισ΅α από σίδηρο. Το αστείο είναι ότι σε ΅ερικές πόλεις της Πελοποννήσου, συνδεδε΅ένες ΅ε τη Σπάρτη και που έκοβαν νό΅ισ΅α, φαίνεται ότι ήδη το είχαν κατασκευάσει για ΅ικρή χρονική περίοδο. Ούτως ή άλλως η κοπή νο΅ίσ΅ατος από τη Σπάρτη αποτελεί στο εξής απαγορευ΅ένο καρπό για όλη τη διάρκεια του 4ου αιώνα, τροφοδοτώντας το θαυ΅ασ΅ό των ηθικολόγων. Ο πρώτος θησαυρός θα βρεθεί κατά τη βασιλεία του Ατρέα. Και αυτός καθώς φαίνεται έκοψε νό΅ισ΅α ΅όνο για τις ανάγκες του πολέ΅ου των Χρε΅ονιδών και όχι στη Σπάρτη. Ο ΅ύθος θα γνωρίσει εξάλλου το απόγειο της δη΅οτικότητας του τη στιγ΅ή που η πραγ΅ατικότητα αλλάζει όψη. Εκείνος που θα εισαγάγει την κοπή νο΅ίσ΅ατος στη Λακεδαί΅ονα, είναι ο βασιλιάς που ο Πλούταρχος (Φύλαρχος) ΅ας παρουσιάζει σαν τον ανα΅ορφωτή του παλαιού προτύπου. Τα νο΅ίσ΅ατα της Σπάρτης θα ανθίσουν την εποχή του Κλεο΅ένη Γ.

 

 

ΠΛΟΥΤΟΣ ΚΑΙ ΙΔΙΟΚΤΗΣΙΑ

 του STEPHEN HODKINSON

Στη σύγχρονη δυτική αντίληψη η λέξη «Σπάρτη» δη΅ιουργεί την εντύπωση ΅ιας αυστηρής, στρατιωτικής κοινωνίας, ΅ε πολίτες που αποστρέφονταν τα υλικά αγαθά. Μετά την εκ νέου ανακάλυψη της κλασικής αρχαιότητας στη διάρκεια της Αναγέννησης, επιφανείς διανοητές της ∆υτικής Ευρώπης θεωρούσαν την αρχαία Σπάρτη προσωποποίηση της οικονο΅ικής ισότητας και του κοινωνικού ελέγχου. Αυτή η εικόνα επηρέασε ση΅αντικά τη νεότερη κοινωνιολογική και πολιτική σκέψη. Στα χρόνια της αγγλικής επανάστασης το 17ο αιώνα, ο ριζοσπάστης συγγραφέας Τζέι΅ς Χάρινγκτον στη ΅ονογραφία του «The Commonwealth of Oceana» παρακινούσε τον Κρό΅γουελ να ακολουθήσει το παράδειγ΅α του Σπαρτιάτη νο΅οθέτη Λυκούργου και να ΅οιράσει τα κτή΅ατα σε ίσα ΅ερίδια. Αυτή η θέση προκάλεσε έντονες πολιτικές συζητήσεις σχετικά ΅ε την αξία του σπαρτιατικού ιδιοκτησιακού συστή΅ατος. Στη Γαλλία του 18ου αιώνα, οι κοινωνιολόγοι στην κριτική που ασκούσαν εναντίον της χλιδής και της πολυτέλειας του καιρού τους συχνά επικαλούνταν το λιτό τρόπο Ζωής και την απαγόρευση της χρήσης πολύτι΅ων ΅ετάλλων στην αρχαία Σπάρτη. Στη ναζιστική Γερ΅ανία, ο υπουργός Γεωργίας Βάλτερ Νιαρέ δια΅όρφωσε ένα νό΅ο για το κληρονο΅ικό δίκαιο («Reichserbhofgesetz»), θέτοντας τα αγροκτή΅ατα των χωρικών υπό κρατικό έλεγχο, αντλώντας την ιδέα από mv κοινωνική κατάσταση των πολιτών στη Σπάρτη, οι οποίοι ήταν ισόβιοι καταναλωτές των κοινών, δη΅όσιων αγαθών. Οι έννοιες που συνάγονται από το σπαρτιατικό ιδιοκτησιακό σύστη΅α ήταν ιδιαίτερα δη΅οφιλείς στους σύγχρονους διανοητές. Ένας λόγος γι’ αυτό ήταν η επίδραση που άσκησε ο αρχαίος συγγραφέας Πλούταρχος ο Χαιρωνεύς. Στο έργο του «Η Ζωή του Λυκούργου» ισχυρίζεται ότι ο θρυλικός Σπαρτιάτης νο΅οθέτης αναδιένει΅ε τη γη. αντικατέστησε τα χρυσά και αργυρά νο΅ίσ΅ατα ΅ε σιδερένια και απέβαλε τις περιττές τέχνες. Λέγεται ακό΅η πως ο Λυκούργος εγκαινίασε τα συσσίτια και ΅ια σειρά αυστηρών ΅έτρων, όπως απλότητα στους αρχιτεκτονικούς ρυθ΅ούς και την εσωτερική διακόσ΅ηση, σε΅νές επικήδειες τελετές και λιτότητα στις θυσίες. Σύ΅φωνα ΅ε τον Πλούταρχο, στη σπαρτιατική κοινωνία ο πλούτος δεν αποτελούσε αντικεί΅ενο επιθυ΅ίας και ήταν άνευ ση΅ασίας. Στην πραγ΅ατικότητα τα πράγ΅ατα ήταν ΅άλλον διαφορετικά. Αν και ΅ερικές από τις ιδέες του Πλούταρχου απηχούν ΅ε ακρίβεια τα γνωρίσ΅ατα της κλασικής σπαρτιατικής κοινωνίας, σε πολλές άλλες ο συγγραφέας ε΅φανίζεται προκατειλη΅΅ένος από το διαβόητο «σπαρτιατικό ΅ύθο»: εν ΅έρει παρα΅ορφω΅ένο, εν ΅έρει αποκύη΅α της φαντασίας κάποιων ξένων, οι οποίοι, όντας λάτρεις της Σπάρτης, επιχειρούσαν την εξιδανίκευση της κοινωνίας της. Ο σπαρτιατικός ΅ύθος ό΅ως αποτελεί και επινόηση της ίδιας της παράδοσης των Σπαρτιατών. Για παράδειγ΅α, η ιδέα της ίσης κατανο΅ής της γης ήταν πιθανότατα πολύ ΅εταγενέστερη και επικράτησε τον 3ο αιώνα π.Χ., όταν οι βασιλείς Αγης ∆΄ και Κλεο΅ένης Γ΄ θέλησαν να αναδιανεί΅ουν τα κτή΅ατα και απέδωσαν στον Λυκούργο ανάλογα ΅ετρά, στην προσπάθεια τους να υποστηρίξουν την επαναστατική τους ΅εταρρύθ΅ιση. 

’νισα κατανεμημένη ατο΅ική ιδιοκτησία

 Τα θέ΅ατα της ιδιοκτησίας και του πλούτου ήταν ουσιώδη στην πολιτική οργάνωση της Σπάρτης κατά την κλασική περίοδο. Η κατοχή της ιδιοκτησίας του πολίτη εξαρτιόταν από τη συ΅΅ετοχή του στα συσσίτια και αυτή η συ΅΅ετοχή εξαρτιόταν ΅ε τη σειρά της από ΅ια ορισ΅ένη ΅ηνιαία συνεισφορά σε τρόφι΅α. Η εξασφάλιση των συνεισφορών για τα συσσίτια βασιζόταν στην κατοχή από τους πολίτες της απαραίτητης έγγειας περιουσίας για να καλλιεργηθεί η απαιτου΅ένη ποσότητα προϊόντων. Ούτως ή άλλως η κατοχή ενός αξιόλογου κο΅΅ατιού γης ήταν απαραίτητη προϋπόθεση ώστε ο κάθε Σπαρτιάτης να είναι σε θέση να ζήσει ΅ια ανέ΅ελη ζωή, απαλλαγ΅ένη από χειρωνακτική εργασία, αφιερω΅ένη σε πολιτικές και πολε΅ικές ενασχολήσεις. Αυτό το οικονο΅ικό σύστη΅α είχε ως υποδο΅ή την κατοχή από τη Σπάρτη ενός εργατικού δυνα΅ικού από δούλους, τους Είλωτες, οι οποίοι προέρχονταν από τους υποταγ΅ένους πληθυσ΅ούς της ίδιας της περιοχής οπού βρισκόταν η Σπάρτη, της Λακωνίας, καθώς και της γειτονικής Μεσσηνίας. Τέλος, οι απαιτήσεις της σπαρτιατικής κοινής, δη΅όσιας ζωής σχετίζονταν στενά ΅ε το θέ΅α του βιοπορισ΅ού και επέβαλλαν ένα βαθ΅ό ο΅οιογενείας ανά΅εσα στους πλούσιους και στους φτωχούς. Κατά συνέπεια, τα θέ΅ατα του πλούτου και της ιδιοκτησίας παρεισεφρεαν σχεδόν σε κάθε πτυχή της σπαρτιατικής ζωής. Σε αντίθεση ΅ε τη ΅εταγενέστερη εικόνα της ισότητας, η ιδιοκτησία πάντα διανε΅όταν άνισα στην αρχαϊκή και κλασική Σπάρτη. Ο αρχαϊκός ποιητής Αλκαίος αναφέρεται σε ένα ρητό, σπαρτιατικής προέλευσης: «ο άνθρωπος είναι ο,τι κατέχει, δεν υπάρχει φτωχός άνθρωπος που να είναι καλός και έντι΅ος». Ακό΅η, οι Σπαρτιάτες ποιητές Τυρταίος και Αλκ΅άν αναφέρουν και αυτοί ση΅αντικές διαφορές στην κατοχή του πλούτου. Στους 5ο και 4ο αιώνες ο Ηρόδοτος, ο Θουκυδίδης και ο Ξενοφών αναφέρουν «εύπορους ανθρώπους», «ανθρώπους ΅ε ΅εγάλη περιουσία, «πλουσίους» και «πολύ πλουσίους». Το σύστη΅α της ιδιοκτησίας είχε κυρίως ατο΅ικό χαρακτήρα». Στα Πολιτικά του Αριστοτέλη βρίσκου΅ε σαφείς αναφορές σύ΅φωνα ΅ε τις οποίες τη γη την κατείχαν ιδιώτες και κληροδοτούνταν από γενιά σε γενιά σύ΅φωνα

΅ε το σύνηθες αρχαιοελληνικό σύστη΅α διανο΅ής της κληρονο΅ιάς. Επιπλέον οι γαιοκτή΅ονες είχαν την ευχέρεια να διαθέσουν τα κτή΅ατα τους σε όποιον επιθυ΅ούσαν ΅έσω ισόβιων δωρεών ή να τα κληροδοτήσουν συντάσσοντας διαθήκες. Και οι γυναίκες στη Σπάρτη δικαιούνταν να κατέχουν κτή΅ατα. Ο Αριστοτέλης σχολιάζει το γεγονός ότι οι γυναίκες κατείχαν σχεδόν τα δύο πέ΅πτα της ακίνητης περιουσίας. Ένας λόγος γι’ αυτό ήταν οι γυναίκες κληρονό΅οι, θυγατέρες δίχως αρσενικά αδέλφια ΅πορούσαν να κληρονο΅ήσουν το σύνολο της γονικής κτη΅ατικής περιουσίας. Ένας άλλος λόγος ήταν η ύπαρξη ΅εγάλων προικοδοτήσεων. Οι σύγχρονοι ερευνητές διαφωνούν για το αν αυτή η προίκα ήταν απλώς δώρο που δινόταν κατά βούληση από τους γονείς της νύφης ή αν αντιπροσώπευε κληρονο΅ικά δικαιώ΅ατα των κοριτσιών. Υπάρχει ΅ία θεωρία σύ΅φωνα ΅ε την οποία το κληρονο΅ικό σύστη΅α της Σπάρτης ήταν παρό΅οιο ΅ε αυτό της Γόρτυνος στην Κρήτη, οπού τα κορίτσια κληρονο΅ούσαν από την πατρική περιουσία ίο ΅ισό της κληρονο΅ιάς που έπαιρναν τ’ αγόρια. Η ανισότητα στην ιδιοκτησία της γης επέφερε και άνιση πρόσβαση και εκ΅ετάλλευση της εργατικής δύνα΅ης των Ειλώτων. Οι πιο πλούσιοι Σπαρτιάτες ΅ε ΅εγαλύτερα κτή΅ατα και περισσότερους Είλωτες στην υπηρεσία τους καλλιεργούσαν ΅εγαλύτερη ποικιλία αγροτικών προϊόντων και διατηρούσαν ΅εγαλύτερα κοπάδια Ζώων. Ένα α΅φιλεγό΅ενο Ζήτη΅α είναι ο ακριβής τρόπος που οι σοδειές ΅οιράζονταν ΅εταξύ των Σπαρτιατών γαιοκτη΅όνων και των Ειλώτων που τις καλλιεργούσαν. Σύ΅φωνα πάντως ΅ε τον Τυρταίο, το πιθανότερο ήταν ότι η σοδειά ΅οιραζόταν 50/50. Ο ση΅αντικός αριθ΅ός των Ειλώτων σή΅αινε ότι ΅ε την εργασία τους δη΅ιουργούσαν ένα ΅εγάλο πλεόνασ΅α προϊόντων για τους κυρίους τους. Αυτό το πλεόνασ΅α ΅πορούσε να ΅ετατραπεί σε ΅όνι΅ο περιουσιακό στοιχείο. Οι Σπαρτιάτες ΅πορούσαν να κατέχουν ΅ια ΅εγάλη ποικιλία κινητής περιουσίας, που συ΅περιελά΅βανε τι΅αλφή, ράβδους πολύτι΅ων ΅ετάλλων και ξένα νο΅ίσ΅ατα. (Βλ. το άρθρο «Οικονο΅ία και Ε΅πόριο στην Αρχαία Σπάρτη», Ιστορικά, τχ. 61).

 Περιορισ΅οί στη χρήση του πλούτου

 Ο ιδιωτικός χαρακτήρας της ατο΅ικής περιουσίας ΅ετριαζόταν από την ύπαρξη συγκεκρι΅ένων συλλογικών δικαιω΅άτων που περιέστελλαν την ατο΅ική ιδιοκτησία. Έγιναν προσπάθειες να επιβληθεί ά΅εση φορολογία ΅ε τη ΅ορφή των «εισφορών» (περιστασιακοί φόροι εισοδή΅ατος για την εξασφάλιση στρατιωτικών πόρων). Η συνεισφορά στα συσσίτια περιλά΅βανε και ΅ια ση΅αντική φορολόγηση του ΅εριδίου των πολιτών από την αγροτική παραγωγή των κτη΅άτων τους. Οι πιο φτωχοί Σπαρ-τιάτες είχαν το δικαίω΅α να δανείζονται άλογα και κυνηγετικούς σκύλους από τους πλουσιότερους συ΅πολίτες τους. Πάντως κανένα από αυτά τα δικαιώ΅ατα δεν επέφερε αξιοση΅είωτη αναδιανο΅ή της ιδιοκτησίας. Αντί της αναδιανο΅ής της ατο΅ικής ιδιοκτησίας. η πόλη της Σπάρτης επιχείρησε να επιβάλει περιορισ΅ούς στη χρήση του πλούτου. Με αυτό τον τρόπο η ανισότητα της ιδιοκτησίας εξισορροπούνταν ΅ε την ιδεολογία ΅ιας κοινότητας ο΅οίων. Το κράτος ασκούσε ΅ονοπωλιακά την παροχή δη΅όσιων υπηρεσιών. Συνεπώς, αντίθετα ΅ε ιούς Αθηναίους ο΅ολόγους τους, οι πλούσιοι Σπαρτιάτες δεν είχαν τη δυνατότητα να προβαίνουν σε ευεργεσίες προς τους συ΅πολίτες τους ούτε να χρη΅ατοδοτούν επίση΅ες τελετές. Ακό΅η η πόλη επέβαλλε έναν κοινό, δη΅όσιο τρόπο Ζωής σε κάθε πολίτη, όπως ουσιαστική ο΅οιογένεια στην εκπαίδευση και λιτότητα στη διατροφή και την ένδυση. Σύ΅φωνα ΅ε όσα αναφέρει ο Θουκυδίδης, «πρώτοι οι Λακεδαι΅όνιοι άρχισαν να ντύνονται απλά και σύ΅φωνα ΅ε το σύγχρονο γούστο, κατ γενικότερα όσοι κατείχαν ΅εγάλη περιουσία υιοθετούσαν έναν τρόπο ζωής όσο το δυνατόν ό΅οιο ΅ε εκείνο των πολλών». Κατά τον Αριστοτέλη, «οι γιοι των πλουσίων και των φτωχών ανατρέφονταν ΅ε τον ίδιο τρόπο και η εκπαίδευση τους ήταν κοινή...το ίδιο εξακολουθούσε να συ΅βαίνει και ΅ετά την ενηλικίωση τους. αφού δεν υπήρχε κα΅ιά διάκριση ανά΅εσα στους φτωχούς και τους πλούσιους. Η διατροφή στα συσσίτια ήταν η ίδια για όλους κατ η ενδυ΅ασία ο΅οιό΅ορφη». Το ίδιο κατ τα κορίτσια στη Σπάρτη, τα οποία υποβάλλονταν σε κοινή, δη΅όσια φυσική άσκηση. Οι ενήλικες γυναίκες, ανεξαρτήτως της οικονο΅ικής τους κατάστασης, δεν επιτρεπόταν να φορούν κοσ΅ή΅ατα ή να στολίζονται ΅ε χρυσαφικά. Ανάλογες ΅ε την ο΅οιο΅ορφία της σπαρτιατικής ζωής ήταν και οι επικήδειες και ταφικές τελετές. Λιτές και αυστηρές. Στις σπαρτιατικές κηδείες δεν επιτρέπονταν κτερίσ΅ατα. Απαγορευόταν στις οικογένειες οι επιτύ΅βιες επιγραφές στη ΅νή΅η των νεκρών τους. Μοναδική εξαίρεση αποτελούσε η περίπτωση όσων έχαναν τη ζωή τους στο πεδίο της ΅άχης. Ορισ΅ένα τέτοια ΅νη΅εία εκτίθενται στο Αρχαιολογικό Μουσείο της Σπάρτης: είναι πολύ απέριττα και φέρουν ΅ία απλή επιγραφή ότι ο νεκρός σκοτώθηκε στη ΅άχη. Μόνο για τους νεκρούς βασιλείς προβλεπόταν ΅εγαλοπρεπής επικήδεια τελετή.

 Έξοδα των πλουσίων

 Παρ’ όλους τους περιορισ΅ούς, αρκετοί ήταν οι εναπο΅είναντες το΅είς όπου οι πλούσιοι ΅πορούσαν να εκ΅εταλλευτούν την οικονο΅ική τους επιφάνεια. Μπρούντζινα αρχαιολογικά ευρή΅ατα στα ιερά φανερώνουν πως οι Σπαρτιάτες και οι Σπαρτιάτισσες ξόδευαν ση΅αντικά ποσά σε θρησκευτικά αναθέ΅ατα στους θεούς: τρίποδες και άλλα αγγεία, κοσ΅ή΅ατα, αγαλ΅ατίδια κ.λπ. Οι πιο εύποροι κατέφευγαν σε παρό΅οιες επιδεικτικές δαπάνες κατ σε ξένα ιερά, όπως για παράδειγ΅α στην Ολυ΅πία, στους ∆ελφούς, στη ∆ωδώνη και στη Σά΅ο. Οι πιο πλούσιοι πολίτες εξέτρεφαν και διατηρούσαν άλογα, κυρίους για τη συ΅΅ετοχή τους σε αρ΅ατοδρο΅ίες. Αυτή ήταν ΅ια ιδιαίτερα δαπανηρή δραστηριότητα, που απαιτούσε ΅εγάλη έγγεια περιουσία και ση΅αντικά έξοδα. Στα τέλη του 5ου και στις αρχές του 4ου αιώνα, οι Σπαρτιάτες ιδιοκτήτες αρ΅άτων κέρδισαν τουλάχιστον 12 φορές στους Ολυ΅πιακούς Αγώνες. Οι νικηφόροι ιδιοκτήτες γιόρταζαν την επιτυχία τους ΅ε την ανέγερση ακριβών ΅νη΅είων, αν και πριν από τον 4ο αιώνα τέτοια ΅νη΅εία περιορίζονταν στο χώρο της Ολυ΅πίας και δεν επιτρέπονταν στη Σπάρτη. Οι επιτυχίες στις αρ΅ατοδρο΅ίες προσέδιδαν στους νικητές έναν αέρα υπεροχής που τους βοηθούσε να προωθηθούν σε ση΅αντικά πολιτικά αξιώ΅ατα. Μετά το 400 π.Χ. υπήρξαν και αρκετές γυναίκες που ση΅είωσαν ιππικές νίκες, πρωτοστατούσης της Κυνίσκας, αδελφής του βασιλιά Αγησίλαου Β΄. Τέλος, οι πλούσιοι Σπαρτιάτες ΅πορούσαν να χρησι΅οποιήσουν τα χρή΅ατα τους για να συνάψουν προσωπικές σχέσεις και να πατρονάρουν διάφορες ο΅άδες, όπως χειρώνακτες υποτελείς, ξένους επισκέπτες, ακό΅η και συ΅πολίτες τους. Αυτοί οι δεσ΅οί επέτρεπαν στους πλούσιους πολίτες και ιδιαίτερα στους βασιλείς να επηρεάζουν την εξωτερική πολιτική της Σπάρτης κατ να ελέγχουν τη λήψη πολιτικών αποφάσεων. Ανακεφαλαιώνοντας, η χρήση του ιδιωτικού πλούτου δη΅ιουργούσε ένα ση΅αντικό χάσ΅α ανά΅εσα στους εύπορους Σπαρτιάτες και τους φτωχότερους συ΅πολίτες τους.

Η συσσώρευση της ιδιοκτησίας και η μείωση του αριθ΅ού ίων πολιτών

 Η ση΅αντική σε ΅έγεθος επικράτεια υπό την ηγε΅ονία της Σπάρτης σή΅αινε πως ακό΅η κατ οι συνηθισ΅ένες αστικές οικογένειες δεν θα ΅πορούσαν να χαρακτηριστούν φτωχές, συγκρινό΅ενες ΅ε αντίστοιχες οικογένειες άλλων πόλεων. Κατά τον 6ο αιώνα και στις αρχές του 5ου αι. π.Χ. τα περισσότερα αστικά νοικοκυριά κατείχαν επαρκή έγγεια περιουσία ώστε να αντεπεξέρχονται στις βιοποριστικές ανάγκες τους και την υποχρεωτική συνεισφορά στα συσσίτια. Αυτό το εύρωστο σύστη΅α ιδιοκτησίας, ό΅ως, προοδευτικά άρχισε να υπονο΅εύεται από τη συσσώρευση της γης στα χέρια των ολίγων. Στην αύξηση των ανισοτήτων συνέτεινε και η φιλοδοξία ίων πλουσίων Σπαρτιατών, κυρίως στη διάρκεια της υπερπόντιας ηγε΅ονίας της Σπάρτης στα τέλη του 5ου και στην αρχή rou 4ου αιώνα π.Χ., όταν οι προεξάρχοντες πολίτες ανταγωνίζονταν για τον προσπορισ΅ό πολιτικού κύρους και αξιω΅άτων στην εξωτερική διοίκηση. Συνέπεια ήταν να φτωχύνουν πολλά νοικοκυριά πολιτών. Καθώς οι φτωχότεροι Σπαρτιάτες αδυνατούσαν να ανταποκριθούν στις εισφορές για τα συσσίτια, αποκλείονταν από το σώ΅α ίων πολιτών. Ο αριθ΅ός των Σπαρτιατών πολιτών ση΅είωσε κατακόρυφη πτώση από 8.000 το 480 π.Χ. σε λιγότερους από χίλιους σία ΅έσα του 4ου αιώνα π.Χ. Ήδη κατά τον 4ο και στις αρχές του 3ου αιώνα π.Χ. η κοινότητα των Ο΅οίων είχε αντικατασταθεί από ΅ια πλουτοκρατική κοινωνία, στην οποία κυριαρχούσαν οι πλούσιοι άντρες κατ οι πλούσιες γυναίκες. Αυτές οι εξελίξεις υπονό΅ευσαν την ενότητα κατ την ταυτότητα των στόχων των Σπαρτιατών πολιτών και διάβρωσαν τα θε΅έλια της εσωτερικής επιρροής και ισχύος της Σπάρτης. Με τόσο περιορισ΅ένο κοινωνικό ιστό, η Σπάρτη δεν κατάφερε να ορθοποδήσει ΅ετά την ήττα της από τη Θήβα στη ΅άχη στα Λεύκτρα το 371 π.Χ. Η εχθρική εισβολή στα εδάφη που έλεγχε η Σπάρτη οδήγησε στην απελευθέρωση των Μεσσηνίων Ειλώτων. Το αποτέλεσ΅α ήταν η δρα΅ατική παρακ΅ή της Σπάρτης και η απώλεια της δύνα΅ης της στον ευρύτερο ελλαδικό χώρο.

  

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ

A.M. Andreades. A History of Greek Public Finance. Cambridge. Mass. 1933 P.A. Cartledge. Sparta and Lakonia: a regional history. 1300-362. BC London. 1979 Stephen Hodkinson. Property and Wealth in Classical Sparta. Duckworth and the Classical Press of Wales. London 2000. ch. 5

 ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ

Paul Cartledge. Agesilaos and the Crisis of Sparta,Duckworth. London 1987. Anton Powell (edj. Classical Sparta: techniques behind her success. Routledge. London 1989. Anton Powell and Stephen Hodkinson (eels.), The Shadow of Sparta. Routledge. London & Xew York, 1994. Stephen Hodkinson and Anton Powell (erts.), Sparta:New Perspectives. Duckworth and The Classical Press of Wales. London 1999. Paul Cartledge. Spartan Reflections. Duckworth, London 2000. Stephen Hodkinson. Property and Wealth in Classical Sparta. Duckworth and The Classical Press of Wales, London 2000.

 

1.       STEPHEN HODKINSON λέκτορα Αρχαίας Ιστορίας στο Τ΅ή΅α Ιστορίας και Κλασικών Σπουδών, Πανεπιστή΅ιο Μάντσεστερ

2.       JACQUELINE CHROTEN maître de Conférences στο Πανεπιστή΅ιο Παρίσι-10, Ναντέρ

3.       Μετάφραση: Έρση Βατού

4.       Μετάφραση: Γιώργος Γεωργα΅λής

 

 

 

Για να δείτε κάποιες σελίδες πρέπει να έχετε τον flash player που μπορείτε να βρείτε πατώντας στο εικονίδιο δίπλα.

Πνευματικά δικαιώματα © 2009

 Συντελεστές  και επικοινωνία μαζί μας

       SiteLock