πίσω

ΤΑ ΧΕΡΣΑΙΑ ΤΑΞΙΔΙΑ ΚΑΙ ΟΙ ΜΕΤΑΚΙΝΗΣΕΙΣ ΣΤΗΝ ΑΥΤΟΚΡΑΤΟΡΙΑ ΤΗΣ ΡΩΜΗΟΣΥΝΗΣ    6ΟΣ   -11ΟΣ ΑΙΩΝΑΣ 

Ο βυζαντινός πολίτης διακατεχόταν από ενστικτώδη φόβο μπροστά στις αχανείς εκτάσεις, που κάλυπτε η βυζαντινή επικράτεια.

Αισθανόταν, για να επαναλάβουμε μια φράση που χρησιμοποίησε ο Φ. Μπρωντέλ, περιγράφοντας

τις προβιομηχανικές μεσογειακές οικονομίες του 16ου αιώνα, ότι «ο πρώτος εχθρός ήταν η απόσταση» 1* . Όταν ο Ιουστινιανός αποφάσισε την εκστρατεία εναντίον των Βανδάλων, ο πατρίκιος και συγκλητικός Ιωάννης εξέφρασε τις επιφυλάξεις του για την επιτυχία του εγχειρήματος, αναλογιζόμενος τό τε της όδοΰ μήκος και τά της θαλάσσης  πελάγη και τό διά ξηράς  ρμ ' ( 140) ημερών όδόν  διάστημα  έχον 2*. Τό της όδού  μήκος  υπαγόρευσε και τη μεταφορά της

Βέρθας, μέλλουσας νύφης του Ρωμανού Λεκαπηνού, με χελάνδια του αυτοκρατορικού στόλου από τη Ρώμη στη Βασιλεύουσα 3*. Φαίνεται ότι η έμπειρη σε ζητήματα μεταφοράς διοίκηση θεωρούσε ασφαλέστερο και ταχύτερο το δρόμο της θάλασσας. Η αίσθηση της απεραντοσύνης της βυζαντινής επικράτειας είναι ιδιαίτερα έκδηλη στα λόγια, που είπε κάποτε των ελλογίμων  τις, σχολιάζοντας

τις σχεδόν φανταστικές επιδόσεις του ταχυδρόμου Παλλαδίου: Οϋτος ο άνήρ μεγίστην ουσαν  τήν Ρωμαίων  αρχήν μικράν έδειξε τη ταχυτητι. 4*

 Μέσα στον αργόσυρτο ρυθμό ζωής της μεσαιωνικής γενικότερα και της βυζαντινής ειδικό­

τερα κοινωνίας, η μετακίνηση είναι περισσότερο πρόβλημα χώρου παρά …………………..

 

*

1. F. BRAUDEL, The Mediterranean and the Mediterranean World in the Age d' Philip II, Νέα

Υόρκη 1975, τόμ. 1,353.

2. ΘΚΟΦΑΛΙΗΣ, Χρονογραφία, ixb. C. DK ROOK, τόμ. 1. Λιψία 1SS3, 18S20-22

3 . R. HIESTAND, Byzanz und das Regnutn Itaiicum im IO. Jahrhundert, Ζυρίχη 1964,230.

4. ΣΩΚΡΑΤΗΣ, Έκκλησιαστικη Ιστορία VII, 19, ExO. R, Husstv, OE(fo(Ai 1853, ανατ.

Hildesheim- Νέα Υόρκη 1992, 772 ι_5.  

 

………πρόβλημα χρόνου. Η γρήγορη μετακίνηση συντέμνει το χώρο και διασκεδάζει το

φόβο του ταξιδευτή μπροστά στο άγνωστο,

Πόσο γρήγοροι ή πόσο αργοί ήταν οι χρόνοι των ταξιδιών στο Βυζάντιο;

Το ζήτημα συναρτάται με ένα πλέγμα παραμέτρων, στις οποίες

περιλαμβάνονται και τα εκάστοτε επικοινωνιακά δεδομένα της Αυτοκρατορίας.

Είναι γνωστό, ότι, στη μεταβατική περίοδο των «σκοτεινών αιώνων», η ύστερη

ρωμαϊκή Αυτοκρατορία υφίσταται βαθιές μεταβολές {εδαφικές και

 δημογραφικές, οικονομικές και κοινωνικές, οργανωτικές και θεσμικές), μετεξελισσόμενη σταδιακά σε βυζαντινή. Από άποψη επικοινωνιών οι εδαφικές απώλειες

προς τους Άραβες και τους Σλάβους θέτουν εκτός λειτουργίας μεγάλες

αρτηρίες (λ.χ. το δυτικό τμήμα της Εγνατίας μεταξύ Θεσσαλονίκης και

Δυρραχίου, το βόρεια της Σερδικής κείμενο τμήμα του «Διαγώνιου δρόμου» και

τον παράκτιο δρόμο που οδηγούσε μέσω Θράκης στις εκβολές του Δούναβη),

επιβάλλουν τη χρήση μακρών περιφερειακών δρόμων και γενικά περιορίζουν

σημαντικά την έκταση και την αποτελεσματικότητα του αρχαίου ρωμαϊκού

οδικού δικτύου. Αλλά η παρακμή των επικοινωνιών έχει και μια ποιοτική

πλευρά, αυτή της συχνότητας και της μέσης διάρκειας των ταξιδιών.

Η παραδεδομένη άποψη είναι ότι, εξαιτίας των φθορών του οδοστρώματος από

αχρησία, αλόγιστη χρήση 5* και ελλιπή συντήρηση , οι κατακτήσεις επέφεραν

σημαντική μείωση της συχνότητας των ταξιδιών και, αντίθετα, αισθητή αύξηση

της μέσης διάρκειας τους

 

*

5. Σύμφοινα με ένα αγιολογικό κείμενο, οι σλάβοι γεωργοί ξήλωναν συχνά τις πλάκες των

δρόμων, 71« ν« κερδίσουν καλλιεργήσιμη γη. Βλ. σχετικά, R. S. LOPEZ The Evolution of the Land

Transport in the Middle Ages, Past and Present 9, 195ti, 19-21.

6. Στο πλαίσιο τον φιλόδοξου οικοδομικού προγράμματος του Ιουστινιανού κατασκευ­

άστηκαν ή επισκευάστηκαν πολυάριθμοι δρόμοι και γέφυρες. Οι αντίστοιχε; μαρτυρίες από την

περίοδο μεταξύ 7ου και 9ου αιώνα είναι ελάχιστες, ενώ αυξάνονται αριθμητικά από το 10ο

αιώνα και εξής. Από μοναστηριακά έγγραφα του 10ου και 1 Ιου αιώνα είναι γνωστοί οι όροι

«όδοστρωσία», «γεφύρωσις», «μητάτον» (παροχή δηλαδή καταλύματος σε πρεσβευτές, εξόριστους

κλπ.), οι οποίοι χαρακτηρίζουν αντίστοιχες υποχρεώσεις των γεωργών προς το κράτος (Βλ.

σχετικά. Fr. DOLGER, AUS den Schatzkammern des Heiligen Berges. Μόναχο 1948, 31, και

πρόσφατα, Ν. OIKONOMIUES, Fiscalite et exemption fiscale a Hy/ance (IXe-XIe χ.), Αθήνα 19%

[E.I.E/K.B.E., Μονογραφίες 21, 119-121). Ισως οι απαρχές του θεσμού τη; ανάθεσης λειτουργιών,

που έχουν σχέση με το Δημόσιο Δρόμο, ανάγονται στον 7ο ή τον 8ο αιώνα Γενικά μπορεί να λεχθεί,

ότι η φροντίδα για την κατασκευή νέων δρόμων και τη συντήρηση των παλαιών ήταν στη

διάρκεια των «σκοτεινών αιώνων» ως ενα βαθμό ελλιπής, αλλά λίγο ή πολύ σταθερή, και δεν

προέρχονταν μόνο από το κράτος, αλλά και από τις κοινότητες χαι τις μονές (Βλ. σχετικά, 1.

Divi] [ KOLK AS, Reisen und Verkehr im byzantinischen Reich vom Anfang des 6. bis zur Mitte des II.

Jh.s., τόμ. 1, Αθήνα 1997 [Ιστορικές Μονογραφίες 18], 324-331).

 

 

 Με την παρούσα μελέτη επιχειρείται να ελεγχθεί η αλήθεια της άποψης αυτής, στο πλαίσιο βεβαίως ενός ευρύτερου προβληματισμού για τους χρόνους των ταξιδιών.

Προκαταρκτικά σημειώνουμε ότι η εξαγωγή ασφαλών συμπερασμάτων

είναι εξαιρετικά δύσκολη.

Αυτό οφείλεται πρωταρχικά στο μικρό αριθμό μαρτυριών, και άρα την έλλειψη σειραϊκών δεδομένων, και τη λακωνικότητα, και άρα ελλειπτικότητα των πληροφοριών. Αξιοποιούνται σχεδόν αποκλειστικά μαρτυρίες, στις οποίες είτε αναφέρεται ρητά η ημερήσια επίδοση είτε κατονομά­

ζονται ή είναι εύκολα αναγνωρίσιμα η αφετηρία, το τέρμα και το δρομολόγιο

του ταξιδιού. Η ένδειξη της διάρκειας είναι βέβαια χρήσιμη, αλλά δεν αρκεί

για τον ακριβή προσδιορισμό της μέσης επίδοσης, όταν λείπει κάποιο ή κάποια

από τα άλλα μεγέθη . Διευκρινίζεται, ότι από τις χιλιομετρικές αποστάσεις,

που παρατίθενται στο τέλος, ακριβέστερες είναι όσες αφορούν δρόμους, που

έχουν ήδη διερευνηθεί διεξοδικά (με ταυτόχρονη αξιοποίηση φιλολογικών και

αρχαιολογικών τεκμηρίων) στο πλαίσιο ειδικών μονογραφιών (Εγνατία οδός,

Διαγώνιος δρόμος, δρόμος Προσκυνητών).

 

*

7. Παραθέτω δυο παραδείγματα ταξιδιών, για τα οποία διαθέτουμε ελλιπή πληροφόρηση: Ο

επίσκοπος Αθηνών Κυπριανός, ο οποίος αιχμαλωτίστηκε από Σλάβους  πειρατές (Βελεγεζίτες) στα

«μέρη της Ελλάδος» (ίσως στο ύφος του Παγασητικού, ίσως ακόμη βορειότερα περί τις εκβολές

του Πηνειού, όχι όμως στην αλίμενη ακτή της Μαγνησίας) και κατόρθωσε να διαφύγει, χρειάστη­

κε οκτώ νύκτες για να φθάσει στη θεσσαλονίκη, οόη/ούμενος πιθανότατα από κάποιο Θεσσαλό

χωρικό (Βλ. σχετικά, P. LEMERLE, Les plus anciens recueils  des miracles  de Saint Demetrius  et la

penetration des Slaves dans les Balkans, Παρίσι 1979, τόμ. I, 237-238, τόμ. II, 167]. Η μέση επίδοση

του επισκόπου είναι αδύνατο να προσδιορισθεί, επειδή n αφετηρία της πορείας και, επομένως, το

μήκος της διαδρομής μέχρι τη Θεσσαλονίκη παραμένουν άγνωστα. Πάντως μπορεί να λεχθεί

γενικά ότι η μετακίνηση του μέσα από περιοχές κατοικούμενες εν μέρει από εχθρικούς πληθυσμούς

(μεταξύ Βέροιας και Θεσσαλονίκης ήταν εγκατεστημένοι λ.χ. οι Δρουγουβίτες) υπήρξε δύσκολη και

χρονοβόρα, όπως υποδηλώνει η επιλογή της νύχτας για την πορεία. Η αγιολογική αφήγηση είναι

διαφωτιστική για τις βραχυπρόθεσμες τουλάχιστο επιπτώσεις των σλαβικών εισβολών και

εγκαταστάσεων στις συνθήκες επικοινωνίας του πληθυσμού της αυτοκρατορίας. Η οικογενειακή

(με μητέρα, σύζυγο, τρία παιδιά, υπηρετικό προσωπικό και πολλές αποσκευές) μετανάστευση της

αριστοκρατικής οικογένειας του Ευστάθιου Βοιλα τον Απρίλιο του 1051 από την πατρίδα του,

κάπου ανατολικά της Καισαρείας, σε κάποια περιοχή του κατεπανικίου Έδεσσας (Συρία)

διήρκεσε μιάμιση εβδομάδα, δηλ. 10-11 ημέρες. Δυστυχώς δεν γνιορίζουμε την ακριβή αφετηρία, το

ακριβές τέρμα και τη διαδρομή του ταξιδιού (Βλ. σχετικά, P. LEMERLE, Cinq etudes sur le Xle s.

byzantin, Παρίσι 1977,20,44-49 ' 1. SEVOENKO, Constantinopl e viewed from the Eastern Provinces

in the Middle Byzantine Period, Eucharisterion:  Essays presented to O. Pritsak \ -Harvard Ukrainian

Studies 3/4, 2o μέρος (1979-1980)], 717, σημ. 9), έτσι ώστε οπουδήποτε υπόθεση, σχετικά με την

ημερήσια επίδοση της οικογένειας, είναι επισφαλής και παρακινδυνευμένη. Μόνο, πολύ γενικά,

μπορούμε να πούμε, ότι αυτή πρέπει να επηρεάστηκε αρνητικά από τον αριθμό των προσώπων,

που συνταξίδευαν, τις πολυάριθμες αποσκευές και την παρουσία παιδιών.  

Χρονικά η διερεύνηση αρχίζει με τον 6 αιώνα, οπότε ακόμη διατηρούνταν σχεδόν άθικτες οι ρωμαϊκές οργανωτικές δομές, διατρέχει την εποχή της κρίσης και τους χρόνους της ανόρθωσης

και τελειώνει με την περίοδο της βυζαντινής Εποποιίας. Η πρώτη κατηγορία

ταξιδιών που εξετάζουμε είναι τα ιδιωτικά ταξίδια,

Η βιογραφία του Πέτρου της Ατρώας περιέχει μια σπάνια μαρτυρία.

 Στη διάρκεια των διώξεων του Λέοντος Ε '(813-820 ) ο άγιος διέσχισε «πεζή» το

δυτικότερο τμήμα της λεγόμενης «κοινής όδοϋ» από την Έφεσο μέχρι τις

Χώνες (210χμ) σε 15 ημέρες . Η ημερήσια επίδοση του Πέτρου ήταν 14 χμ. Αν

και ο βιογράφος Σάβας αγνοεί τα καθέκαστα τον ταξιδιού, είναι λογικό να

υποθέσουμε, ότι ο Πέτρος και ο σύντροφος του βάδισαν πάνω στη μεγάλη αυτή

οδική αρτηρία, την «κοινή οδό» του Στράβωνος, με τη συνήθη βραδύτητα και

χαλαρότητα των ταξιδευτών-αγίων 9*, είτε παρεκκλίνοντας από την ευθεία προς

τις κοιλάδες των παραποτάμων του Μαιάνδρου είτε κάνοντας μεγάλες

στάσεις, για να επισκεφθούν ίσως τόπους προσκυνήματος ή ομοϊδεάτες τους,

Στους παράγοντες, οι οποίοι επιβράδυναν την πορεία, συμπεριλαμβάνεται

πιθανότατα και η κακή κατάσταση του συγκεκριμένου δρόμου, αποτέλεσμα των

καταστροφών που προκάλεσαν οι αραβικές στρατιές 10*.

 

*

8. La vie merveilleuse  de Saint PICITC d'Atroa (+ 837), κεφ. 13|7-2fi, έκδ. V. LAURENT,

Βρυξέλλες 1956, 101.

9. ΒίοςΛαζάροίτου tv Γαληοίί;), κεφ. 8, AASS Nov. III. 511: ό Λρ μοναχός ... bcnkivtov τής

ευθείας οιήρχετο χυχλεύων τάς κώμας.

10. Στο δρόμο αυτό, και ειδικότερα στην Αλικαρνασσό και τη Βαργυλί« της Καριάς,

μαρτυρείται, επιγραφικά, κατασκευαστική δραστηριότητα (επισκευές και/ή ανανέιυση οδοσήμιυν)

την εποχή του Αναστασίου Α (491-518) και του Ιουστίνου Α'(518-527) [Βλ. σχετικά, D. Η.

FRENCH, A Road Problem: Roman or Byzantine, Istanbuler Mitteilungen,  43, 1993, 4501. Για τη

oir^Wi χρησιμοποίηση του δρόμου στη διάρκεια του 5ου και οου αιώνα, βλ. M. TARD1EU, Les

paysages  reliques.  Routes et haltes syriennes  d'Isidore  a Simplieius, 21 σημ. IL John of Ephesus, Lives

of the Eastern Saints, έκδ. E. W. BROOKS, II =Patrologia  Orientalis  18, 1924, 158 =1504]- lohannis

Ephesini, Historiae  Ecciesiasticae  Pars HI, βιβλ. Ill, κεφ. 36, έκδ. E. W. BROOKS, Louvain 1936,

ανατ. 1952, 125 κ. ε. Στη διάρκεια των «σκοτεινών αιώνων» και εξαιτίας, κυρίως, των καταστρο­

φικών εισβολών των Αράβων, οι οποίοι χρησιμοποιούν την κοιλάδα του Μαιάνδρου, για να

προωθηθούν από τη Λΐίκαονία και την Ισαυρία μέχρι τις ακτές του θέματος των θρακησίων [ Βλ.

Helene AHRWEILER, L'Asi e Mineure et les invasions arahes (VlIe-IXe s.). Revue historique  227,

1962, 4 (χάρτης), 9, 101, ο δρόμος χάνει τον εμπορικό του χαρακτήρα. Μια σχετική οικονομική

ανάκαμψη μαρτυρείται από τα τέλη του Sou αιώνα, οπότε, σύμφωνα με τον ΘΕΟΦΑΝΗ,

Χρονογραφία (DE BOOK, 46930-470ι, «τό κωμέρκιν του πανηγυριού» του Ιωάννη Θεολόγου στο

κάστρο της Εφέσου ανερχόταν σε εκατό λίτρες χμυοού ή 7.200 χρυσά νομίσματα. Είναι πολύ

πιθανό, ότι προϊόντα από το εσωτερικό του θέματος Ανατολικών μεταφέρονταν μέχρι την Έφεσο

και, αντίστροφα, από την πόλη αυτή προς τις Χώνες, όπου τελούνταν επίσης μι« σημαντική

εμποροπανήγυρη. Από μια μεταγενέστερη εποχή (τέλη του 10ου αιώνα) μαρτυρούνται εισαγωγές προϊόντων στα Σύναδα της Φρυγίας από την Έφεσο, την Αττάλεια και την Κωνσταντινούπολη.

Βλ. σχετικά. The Correspondence of Leo, Metropolitan ofSynada and Syncellus, αρ. 43n-ii, έκδ. M.

POLLARD WINSON, Washington 1985 [HB, XXIII], 68: ni γαρ αλλά Οσα νίχκηχην η νγιαίνονσίν

είσιν επιτήοεια από τον θρακηαίοιι και της Άτταλείας και αυτής της βασιλε\ιούσης έρανιζόμεθα.

11 , Denise PAPACHKYS.SANTHOU. Un confesseur du second iconoclasme, La vie du patrice

Nicetas, TJW3, 1968,337: Ό οέ τίμιος καί ενάρετος Ιγνάτιος ... λαβών εύχήν εξήλθε- ημέρας οΛν

τέοσαρας η καί πλέον όΛοιπορήσας, ώς ev rfi Κωνσταντίνου πόλει έφθασε καί τήν τής

'Ακροπόλεως είσεληλύθει πύλην, τοσοϋτος πάραντα τη γή ύετός έξεχύθη.

 

Σχετικά προβληματική είναι η αξιοποίηση της επόμενης μαρτυρίας, που

αφορά το μοναχό Ιγνάτιο. Ο εν λόγω μοναχός διέσχισε μεταξύ 833 και 836 την

απόσταση μεταξύ Κατησίας και Κωνσταντινουπόλεως σε 4 ημέρες. Τόσο η

ακριβής θέση της Κατησίας, όσο και το δρομολόγιο του μοναχού παραμένουν

άγνωστα. Γνωρίζουμε μόνο ότι, μόλις ο Ιγνάτιος εισήλθε στην πρωτεύουσα από

την πύλη της Ακροπόλεως, ξέσπασε καταρρακτώδης βροχή, κι αυτό σημαίνει

ότι ο μοναχός βάδισε σε στεγνό έδαφος και με καλές καιρικές συνθήκες. Η Διονυσία Παπαχρυσάνθου τοποθετεί την Κατησία κοντά στη Δαφνουσία, κάπως δυτικότερα από τις εκβολές του Σαγγάριου.

Αν η ταύτιση είναι ακριβής, ο μοναχός βάδισε πιθανότατα παράλληλα προς το Σαγγάριο και αντίθετα προς το ρεύμα του, για να ακολουθήσει στη συνέχεια τη διαδρομή Σαγγάριος - Νικομήδεια - Χαλκηδών. Η συνολική απόσταση ήταν 200 χμ περίπου, η μέση ημερήσια επίδοση 50 χμ. Ίσως πρόκειται ένα πολύ βιαστικό (για λόγους που αγνοούμε) ταξίδι, το οποίο ευνοήθηκε από τον καιρό και το νεαρό της ηλικίας του ταξιδευτή 11*

Σημαντικές αντικειμενικές δυσκολίες είχαν να αντιμετωπίσουν και οι

προσκυνητές της Παλαιστίνης και της Αυγύπτου, όταν δεν είχαν στη διάθεση

τους καλούς ρωμαϊκούς δρόμους, αλλά έπρεπε να διανύσουν αμμώδεις εκτάσεις. Ο Επιφάνιος Αγιοπολίτης (μεταξύ 6ου και 9ου αιώνα) κάλυπτε καθημερινά με τη συντροφιά του μόνο 19-20χ μ αιγυπτιακής ερήμου (Αλεξάνδρεια Άγιος Μακάριος 120χμ/6η= 20χμ/η, Αγιος Μακάριος - Μέμφις 75χμ/4η= 18,75χμ/η), αν και χρησιμοποιούσε άλογα, σύμφωνα με τη εύλογη υπόθεση του

J. Wilkinson , Οι υψηλές θερμοκρασίες της τροπικής ζώνης επηρέαζαν αρνητικά

την αντοχή των υποζυγίων, όπως γνωρίζουμε από την αφήγηση του Ιωάννη της

Εφεσοχι σχετικά με τις ιεραποστολές της μακρινής Νουβίας. Οι ρυθμοί της

πορείας βελτιώθηκαν αισθητά (28-43χμ/η), όταν η συντροφιά των προσκυνητών

εισήλθε στη ζώνη των ασβεστολιθικών λόφων (Άγιος Αρσένιο ς - Άγιος Αντώνιος

127,5χμ/4η= 32χμ/η, Άγιος Αντώνιος - σημείο διάβασης της Ερυθράς Θάλασσας 85χμ/2 η =42,5χμ/η) ή ακολουθούσε κοίτες χειμάρρων (Ραϊθού -Όρος Σινά 141χμ/5η =28χμ/η) και την κοιλάδα του Νείλου (Θήβες - Βαβυλών 570χμ/16η=35χμ/η)12

Αλλοτε οι καθυστερήσεις οφείλονταν στο κρύο και τη βροχή. Έτσι τα

χειμερινά ταξίδια συνεπάγονταν φοβερές ταλαιπωρίες και διαρκούσαν πολύ,

Σχεδόν δύο ολόκληρους μήνες χρειάστηκε το χειμώνα του 1050 ο μητροπολίτης

Ευχάΐτων Ιωάννης Μαυρόπους, για να φθάσει από την Κωνσταντινούπολη στην έδρα του13*, ενώ υπό κανονικές συνθήκες η πορεία θα διαρκούσε ίσως 20-25 ημέρες το πολύ. Είναι λογικό να υποθέσουμε, ότι ο Ιωάννης ακολούθησε το συντομότερο δρομολόγιο μέσω Νικομήδειας, Γάγγρας και Αμάσειας, χωρίς να παρεκκλίνει προς την Άγκυρα, όμως η ακριβής διαδρομή του μεταξύ Νικομή­

δειας και Ευχάίτων, όπου υπήρχε η δυνατότητα πολλαπλών επιλογών, είναι εντελώς αβέβαιη. Αυτό σημαίνει ότι στην καλύτερη περίπτωση ο επίσκοπος κάλυψε περίπου 615, στη χειρότερη περίπτωση 780χμ, άρα η ημερήσια επίδοση του κυμαινόταν μεταξύ 10 και 11 χμ. Είναι βέβαιο ότι ο επίσκοπος είχε στη διάθεση του υπηρέτες και υποζύγια, όμως η κακοχειμωνιά, σε συνδυασμό

πιθανότατα με τους φθαρμένους και λασπωμένους δρόμους , ήταν φυσικό να προκαλεί συχνές διακοπές της πορείας, με συνέπεια να παραταθεί υπερβολικά η διάρκεια του ταξιδιού.

Σημαντική αύξηση της ταχύτητας εξασφάλιζε η χρήση ανθεκτικών αλόγων.

Υποθέτω, ότι τη δυνατότητα αυτή είχαν, εκτός των κρατικών αγγελιοφόρων,……

 

*

12.  Η. DONNER, Die Palastinabeschreibun g des Epiphanius Monachus Hagiopolita,  Zeitschrift

des deutschen Palastina-Vereins  87, 1971, 42-91- J. WILKINSON, Jerusalem Pilgrims before the

Crusades, Warminster 1977, 117-121, 18 (πίνακας).

13 '. Ioannis Mauropodis  Euchaitorum  metropolitae  epistulae,  αρ. 64, έκδ. A. KARPOZILOS,

Θεσσαλονίκη 1990 [CFHB, 34],171<>-io: επειδήχαθάπερ από συνθήματος αυτός τε άρτι των πόνων

της όόοιπορίας  έληξα μόλις,  όιά όιμήνυν μιχρον τήν μεταξύ όιοόεύσας.  Επίσης, lohannis

Euchaitorum  metropolitae  quae In cod. Vaticano gr. 616 supersunt,  Orationes,  184, έκδ. J. BOLUG- P.

DE LAGARDE, Γοττιγγη 1882, ανατ. Αμστερνταμ 1979, 161, 248: ή της άχρις ημών ονοχερονς καί

μακρας ύοοιπορίας  θλίψις καί κακοπάθεια.

14.  Ένα μέτρο σύγκρισης με την επίδοση του Μαυρόποδος μας παρέχει ο Βίος της

Μελανιάς της Νεότερης, που αναφέρεται σε πραγματικότητες τη; πρωτοβυζαντινής εποχή; [ Βλ.

σχετικά, Vie de St. Melanie, mti. D. GORGE, Παρίσι 1962, 238 κ. ε.]. Ο εκδότης υπολογίζει ότι η

Μελάνια διηνυσε την απόσταση μεταξύ Βυζαντίου και Αντιοχείας (1168 χμ) μόνο μέσα σε 44

ημέρες (τέλη Φεβρουαρίου- 6 Απριλίου 437), με οχήματα του Δημόσιου Δρόμου, αλλά σε συνθήκες

αδιάκοπης χιονόπτωσης, απ" όπου προκύπτει μια μέση επίδοση 27 χμ/η, σχεδόν τριπλάσια από

εκείνη του Μαυρόποδος, Η διαφορά αυτή εξηγείται από την επιδείνίικιη της κατάσταση; των

δρόμων στη μεσοβυζαντινή περίοδο. Ιδιαίτερα οι περιφερειακοί δρόμοι, όπως αυτός που

χρησιμοποιήθηκε από τον μητροπολίτη, Ηα πρέπει να συντηρούνταν σε μικρότερο βαΗμό από τις

κεντρικές οδικές συνδέσεις. 

 

………..στρατιωτικοί και εκπρόσωποι της αριστοκρατίας. Ο Βίος  του οσίου Νίκωνος

αναφέρει ότι ένας έφιππος Λάκων  διήνυσε τα 175 χμ που χωρίζουν τη Θήβα

από την Κόρινθο {πιθανότατα από το δρόμο Στενό των Ελευθερών - Μέγαρα

Ισθμός) καλπάζοντας όλη τη νύχτα, απνευστί,  με ένα άλκιμιότατο  ίππο

(ταχύτητα: 175χμ/ 7 ώρες->25 χμ/ω)15*. Το γεγονός μπορεί να χρονολογηθεί

γύρω στα 968-969 . Παρά τη διατύπωση του κειμένου, είναι αμφίβολο αν η

λαμπρή ατ>τή επίδοση θα επιτυγχανόταν χωρίς αλλαγή των αλόγων σε

ενδιάμεσους σταθμούς. Για την ύπαρξη ταχυδρομικών σταθμών στο χώρο της

Κεντρικής Ελλάδας συνηγορεί το γεγονός, ότι το χειμώνα του 968

ο Λιουτπράνδος ταξίδεψε με μέσα του Δημόσιου Δρόμου από τη Θράκη ή τη

Μακεδονία μέχρι την Ναύπακτο . Ανάλογο παράδειγμα μας παρέχει η Άννα

Κομνηνή. Ο γιος του αρμένιου Φιλάρετου ή οι απεσταλμένοι του χρειάστηκαν

στα τέλη του 1084 μόνο οκτώ ημέρες, για να φθάσουν από την Αντιόχεια στη

Νίκαια (αναμφίβολα από το δρόμο του Ικονίου) , προκειμένου να ζητήσουν τη

βοήθεια του Σουλτάνου των Σελτζούκων Σολυμά εναντίον του πατέρα του 1δ.

 Ο ιππέας ή οι ιππείς σημείωσαν μέση επίδοση 1007 χμ/8η=12 6 χμ/η- η απόσταση

αυτή μπορεί να διανυθεί με καλπασμό 5 ωρών. Αυτό σημαίνει ότι ο καλπασμός

δεν ήταν εξαντλητικός, αλλά μεσολαβούσαν παύσεις, για να ξεκουραστούν τα

άλογα και οι αναβάτες τους.

Οι εκτοπισμοί εξόριστων ανήκουν στις ακούσιες μετακινήσεις. Οι ρυθμοί,

με τους οποίους πραγματοποιούνται, εξαρτώνται απόλυτα από τις διαθέσεις

και τις εντολές που έχει ο επικεφαλής της φρουράς, ο οποίος εκτελεί διατετα­

γμένη αποστολή. Για το ζήτημα αυτό έχουμε σημαντικές πληροφορίες από τις επιστολές του Θεόδωρου Στουδίτη.

*

15.  The Life of Saint Nikon, κεφ. 28, έκδ. D.F.SULLIVAN, Brookline Mass., 1987, IU27-27: "Ore

χαί κατά σν/καιρίαν άνδρί τινι Λάχωνι περιτνχών, άλκιμιοτάτφ ΐππφ ϊπσ/,ονμένψ, τήν πορείαν

ώς επί Κόρινθον μέλλοντι ποιείσθαι... ήξίον λαβείν αυτόν τόν μανόιιαν άχρι Κόρινθον... Καί δια

ννκτερεύσας σνν τύχει πολλφ, τήν Κόρινθον άμα φκιπί κατέλαβε. Μέλλων όέ κατά σπονοην ανθώ·

ρυν άπιέναι εν rfi ιδία τιατρίοι της Λακεδαίμονος ... αυτός έφιππος ών καί απνευστί τήν όδόν

βαδίζων, μόλις ισχνσε δια πάσης τής νικτός Κορίνθιρ δη άφιχέσθαι έπιψιυσχονσης τής Οστεραίας.

16 . ΔΗΜΗΤΡΟΥΚΑΣ, Ορισμένα ζητήματα σχετικά με το ταξίδι της επιστροφής του Λιουτ

πράνδου, Σύμμεικτα 11, 1997, 71 κ. ε.

17.  ΑΝΝΑ ΚΟΜΝΗΝΗ, Άλεξιάς, VI 9, 2, έκδ. Β. LEIH, τόμ. 11, Παρίσι 1943, 64|7-20:

Περίλυπος τοίννν γενόμενος δν ήμερων οκτώ καταλαμ(ίάνει τήν Νίκαιαν καί προαελϋών τω Άμήρ

Σολνμφ διεγείρει τούτον εις πολιορχίαν τής 'Αντιοχείας.

18. . O F. CHALANDON, Essai sur le regne d'Alexis 1er Comnene (1081-11 IS), Παρίσι 1900, 97

και σημ. Ι, τονίζει ότι η Αννα Κομνηνή απατάται στο σημείο αυτό κι ότι ο Σολυμάς απλώς

κλήθηκε από τον κυβερνήτη της πόλης και τους φυλακισμένους γιους του απόντος Φιλάρετου.

Αλλά ακόμη κι έτσι, η ιστορικότητα του συγκεκριμένου ταξιδιού δεν πρέπει να αμφισβητηθεί, αφού

μπορεί κάλλιστα να αποδοθεί στους απεσταλμένους των γιών του Φιλάρετου.  

 

Όταν αποφασίσθηκε ο εκτοπισμός του στη Θεσσαλονίκη, ο ηγούμενος και οι σύντροφοι του κάλυψαν με στρατιωτική συνοδεία τη διαδρομή: Μονή Σακκουδίωνος - Τα Καθαρά - Λιβιανά - Λεύκες

Φύραιον - Παύλα - Λοπάδιον - Τίλις - Αναγεγραμμένοι - Περπερίνα - Πάριον

Ο ρκός/Ολκός - Λάμψακος σε 15 περίπου ημέρες (μέσα Φεβρουαρίου-αρχές

Μαρτίου 797). Αυτό σημαίνει ότι καθημερινά καλύπτονταν 20-25χμ , ακριβέστερα 350χμ/15η=23χμ (19*)  . Η επίδοση αυτή δεν διαφέρει από εκείνες των εκούσιων ιδιωτικών ταξιδιών, αν και το μικρό «καραβάνι» αντιμετώπισε, λόγω εποχής, βροχή λασπωμένους δρόμους, όπως προκύπτει, έμμεσα, από μια μεταγενέστερη επιστολή του ηγούμενου για τις συνθήκες της πορείας από τα Μέτωπα στα Βόνιτα (βλ. πιο κάτω). Στη διάρκεια της πορείας προς τη Λάμψακο ο επικεφαλής της φρουράς επέδειξε πολύ ήπια συμπεριφορά, αφού εξαρχής έθεσε στη διάθεση των εξόριστων υποζύγια και καθ" οδόν τους επέτρεψε να επικοινωνήσουν με φίλους και συγγενείς τους. Μάλιστα στο Λοπάδιο οι

εξόριστοι έγιναν δεκτοί από τον ξενοδόχο της πόλης, κατέλυσαν στο ξενοδοχείο

της και απόλαυσαν τη σπάνια πολυτέλεια ενός θερμού λουτρού. Οι γενικότερες

συνθήκες της πορείας δείχνουν το βάθος και τη δραστικότητα των πολιτικών

διασυνδέσεων της ευγενούς οικογένειας του Θεόδωρου αλλά και τη δημοτικό­

τητα του ηγουμένου. Ακόμη πιο οικεία και φιλική ήταν η συμπεριφορά του

μανδάτορος Νικήτα Αλεξίου , που συνόδευε τον Θεόδωρο κατά την μεταφορά

του από τα Μέτωπα στα Βόνιτα (πιθανότατα το δεύτερο μισό Απριλίου 816). Η

πορεία διήρκεσε 15 ήμερες και ήταν πολύ άνετη. Σ' αυτό συντέλεσε ή άβροχος

καί άπηλος  τρίβος (20*).  Η έκφραση υποδηλώνει, κατά την άποψη μου, ότι ο

δρόμος δεν ήταν πλακόστρωτος, όπως οι μεγάλοι κεντρικοί δρόμοι (λεωφόροι),

αλλά ανήκε σε ένα συχνά απαντώμενο τύπο, που περιγράφει ο Ιουλιανός,

παρατηρώντας το οδόστρωμα κοντά στα Λίταρβα (δρόμος από Αντιόχεια προς

Βέροια/Χαλέπιου και Χαλκίδα): Το οδόστρωμα σχημάτιζαν διάσπαρτοι λίθοι

ουδεμία τέχνη συγκείμενοι,  με αποτέλεσμα ο δρόμος να είναι επιφανειακά

εντελώς ανώμαλος και το χειμώνα να γίνεται αδιάβατος.

 

*

19 .  J.-CI. CHEYNET - Β. FLUSIN, Du monastere Ta Kathara a ThcssaloiiMiut: Theodore Studile

surla route  de l'exil, REB48, 1990, 197- 199 (κείμενο), 202 κ. ε.

20 . . Theodori Studitae Epistulae. αρ. 146, έκδ, G. FATOUKOS, Βερολίνο-Νε« Υόρκη 1992

[CFHB, XXXI], 2624-27: διανύσαντες τήν όδόν όιά πεντεχαίδεχα ημερών ού πολύ μετά χόπον όιά

τε τήν άβροχον καί απηλον τρίβον καί δια τόν απάγοντα ήμας ενσπλάγχνως πάνυ και σνμπαθώς

χαί τιμητικώς προς τήν ταπείνωσα ημών οιατεθήναι.  

 

 

Δυσπάριτος  και τελματώδης γίνονταν κατά την περίοδο των βροχοπτώσεων, εξαιτίας της

ανώμαλης επιφάνειας του, κι ένας δρόμος κοντά στο Ρήγιο (τμήμα της Εγνατίας), τον οποίο ο Ιουστινιανός φρόντισε να επιστρωθεί με αμαξιαίους  λίθους 21*. Η χρησιμοποίηση δρόμων αυτού του είδους από το μανδάτορα και τους συνοδούς του πρέπει να συνδυασθεί με το γεγονός, ότι ο νόμος απαγόρευε σε εξόριστους να καταλύσουν ή να περάσουν από πόλεις, όπου επιδημούσε ο αυτοκράτορας(22), Έτσι γίνεται σαφές, ότι για τη συγκεκριμένη εκτόπιση χρησιμοποιήθηκαν δευτερεύουσες και περιφερειακές συνδέσεις(23*) , Πάντος το κείμενο δεν παρέχει την παραμικρή νύξη για το δρομολόγιο των εξόριστων κι έτσι είναι αδύνατο να υπολογισθεί η απόσταση που διανύθηκε. Αντίθετα, είναι γνωστό ότι το Μάϊο 819 το στρατιωτικό απόσπασμα που συνόδευε το Θεόδωρο ως τη Σμύρνη (3η εξορία), διήνυσε το αρχικό τμήμα της διαδρομής μέχρι τις Χώνες, μήκους 24 χμ, σε μια ημέρα (24*).

Εξόριστοι, που δεν διέθεταν το κύρος και τις διασυνδέσεις του Θεοδώρου, ήταν εκτεθειμένοι στη σκληρή συμπεριφορά των φρουρών τους. Οι βασιλικοί  και οι μανδάτορες εξαντλούσαν την αυστηρότητα τους με ξυλοδαρμούς, ταπεινώσεις και σύντονες πορείες, συχνά κάτω από πολύ αντίξοες καιρικές συνθήκες, με προφανή σκοπό να εξουθενώσουν τα θύματα τους ψυχικά και

σωματικά. Στη διάρκεια της δραματικής εκτόπισης του Αλεξάνδρου, μητροπο­

λίτη Νικαίας, στα Μονόβατα, στις εσχατιές της Μικρός Ασίας (έν τω πέρατι

της βασιλέως  γης), ο μητροπολίτης κακοποιήθηκε σκαιότατα από τους

φρουρούς του (δρομοκήρυκες και μεναλίους), οξέως  καί παρά φύσιν

κελευόντων βαόίζειν (25*). Ο Νικήτας ο Ομολογητής πάλι υποχρεώθηκε να

βαδίσει μεσοχείμωνα (μεταξύ 815 και 820), με φοβερό κρύο και βροχή, στους

λασπωμενους δρόμους που οδηγούσαν από την Κωνσταντινούπολη στο

φρούριο Μασαλαιών (ανατολικά του Ακροϊνού στην Πισιδία ή τη Φρυγία). Η

πορεία διήρκεσε μόνο επτά ημέρες, αν και η απόσταση ήταν αισθητά

μεγαλύτερη από την απόσταση Μέτωπα - Βόνιτα που διανύθηκε στο διπλό

χρόνο ( 26*) . 

 

*

21. FRENCH, A Road Problem, 449 σημ. 18, 452 (κείμενο Προκοπίου), 454 {επιστολή

Ιουλιανού).

22. Α. ΚΑΖΗΙΜΝ, λήμμα «Exile», ODB 1,770 .

23 . Ότι οι κεντρικοί δρόμοι μεγάλης κυκλοφορίας (λεωφόροι) ήταν πλακόστρωτοι, αναφέ­

ρεται ρητά από τον Ιουλιανό· άρα ο συγκεκριμένος τύπο; οδοστρώματος, που αποτελούνταν από

μεγάλους ακανόνιστους διάσπαρτους λίθους, αντιστοιχούσε οε περιφερειακούς δρόμους. Βλ.

ωστόσο, FRLNCH, A Road Problem, 449 και σημ. 18, ό™υ, βάσει αρχαιολογικών τεκμηρίων, αμφι­

σβητείται η ορθότητα της αντιστοιχίας και υποστηρίζεται: «namely a road of large irregular, edge

stones with a fill of rough field stones divided by a central spine. This is the style adopted for Roman

roads in Macedonia and Thrace. Asia Minor and Syria».

24. . Theodors Studitae Epistuiae,  αρ. 407, εκδ. FATOLROS, 5(1537-39: όπηνίχα συντυψίσθημεν τφ

Χωνων αίρεοιάρχίΐ (εκεί γαρ πρίϊπον άπήχθημεν imo τϋτν από 'Ανατολικοί'^  άράντιον ημάς).

25 . J. DARROUZES, Epistoliers byzantins du Xe s., Παρίσι 1960,69

 

Η ΕΓΝΑΤΙΑ ΟΔΟΣ ΣΤΟΥΣΦΙΛΙΠΠΟΥΣ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑΣ

 

 Είναι βέβαιο ότι ο σύντονος και εξαντλητικός ρυθμός της πορείας

(ασφαλώς πάνω από 50-60 χμ/η) υπόσκαψε ανεπανόρθωτα την υγεία του

Νικήτα. Οι στρατιωτικές πορείες διέπονταν από σταθερές αναγόμενες στη

ρωμαϊκή παράδοση. Η κανονική ημερήσια διαδρομή (iter tustum)  ήταν 10 μίλια, η μεγάλη διαδρομή (iter magnum)  15 μίλια (=22,5 χμ) (ακριβέστερα 3ήμερη πορεία 60 μιλίων με μια ημέρα ανάπαυσης). Ένας στρατός με αποσκευές όμως θεωρούνταν ότι μπορούσε να καλύψει μόλις 5 μίλια =7,5χμ/η  (27) . Η έννοια του ρωμαϊκού iter iustum  φαίνεται ότι αποτέλεσε τη βάση των υπολογισμών του Βελισάριου σχετικά με την εκστρατεία του 547.

Ο στρατηγός αποφάσισε να κινηθεί προς τη Ρώμη από το δρόμο της θάλασσας,

ενώ οι στρατηγοί Ιωάννης και Ισαάκ θα αποβιβάζονταν στο Οτράντο, για να

κατευθυνθούν από εκεί προς την πρωτεύουσα της Ιταλίας. Την πρόταση κοινής

επιχείρησης των δύο τμημάτων απέρριψε ο Βελισάριος με το επιχείρημα ότι η

πορεία από το Οτράντο προς τη Ρώμη θα απαιτούσε περισσότερο από 40

ήμερες(28). Η απόσταση ως τη Ρώμη (421 μίλια ή 631,5χμ), διαιρούμενη με το

μέτρο της «κανονικής διαδρομής», δίδει μια διάρκεια 42 ημερών ακριβώς.

Μικρή επιβράδυνση της πορείας θα μπορούσαν ίσως να προκαλέσουν εξ

ενέδρας επιθέσεις των Γότθων. Με ρυθμούς κανονικής πορείας βάδισε (9-13

Σεπτεμβρίου 533) και ο στρατός του Βελισαρίου, όταν κάλυψε ένα τμήμα

(Γράσση - Δέκιμον) τον παράκτιοι' δρόμου προς την Καρχηδόνα (280 στάδια/4η

-> 10 επταστάδια μίλια/η), ενώ κατά τι γρηγορότερη ήταν η προέλαση του

Χοσρόη προς την Αντιόχεια (540).

 

*

26 . De S. Niceta hegumeno  Confessore  (+ 824), AASS April. 1, κεφ. 39, XXX: Και ήν ίδεΐν τό

άγιον σωματείον εκείνο τφκρνειχαί τφ νιφετφ άνωθεν κατατρνχόμενον, κάτωθεν δέ rifc άτράπον

γής ir/ρότητα άναδώούσης.  καί πολλήν αύτφ δνσχέρειαν παρεχούσης· ετι δέ καί του επί τήν

έξορίαν αυτόν άπαγαγείν κελευσθέπος, ανήλεους οντος,  επισπεύδοντος αυτόν, ώστε δι' επτά

ήμερων, καί τότε αμικροτάτων διανϋσαι αυτόν όλον τό τής οδού μήκος. Βλ. σχετικά Kl. BELKE

Ν. MEKSICH, Phrygien  und Pisidien, Βιέννη 1990 [TIB 7j, 336. To χειμώνα έλαβε χώρα και η

εκτόπιση της έκπτωτης αυτοκράτειρας Ειρήνης, σύμφωνα με το ΘΕΟΦΑΝΗ, Χρονογραφία, (DE

BOOR), 479E-C»: τω Νοεμβρίφ μηνί,  χειμώνας επικείμενοι' βαρύτατου, ονχ ωκτειρεν αυτήν ό

ασπλαγχνος, αλλ ' έξιίιρισεν α ντήν ev Aeojito τ;) νήαω άαφαλυκ φρουρείσθαι αυτήν προοτάςας.

27. R. CHEVALLIER, Les voies mmaines. Παρίσι 1972,224.

28, ΠΡΟΚΟΠΙΟΥ, Υπέρ των πολέμων, VII 18. 4, έκδ. Ο. VHH, Gotenkriege,  Μόναχο 1966,

557: καί πλέουαι μέν άνεμου τε σφίαιν έπιφόρον έπιπεσόντος πεμπταίοις ες των 'Ρωμαίων  λιμένα

καταίρειν δυνατά εσεσθαι, στρατΩ δέ έκ Δρυούντος  πεζη ίούσιν  ουδ' &ν τεσσαράκοντα ήμερών <έν

'Ρώμη> γενέσθαι. 

                              

Μεταξύ Ιεράπολης και Βέρροιας (76 ή 87 χμ-> 81 χμ/η ως μέσος όρος των δύο παραδιδόμενων τιμών) (29*)  ο περσικός στρατός χρειάσθηκε 4 ήμερες, σημειώνοντας έτσι ημερήσια επίδοση 20 χμ.

 Σε γενικές γραμμές η αργή και προσεκτική πορεία υπαγορευόταν όχι μόνο από την

ανάγκη να αποφευχθεί η καταπόνηση του στρατού, αλλά ενίοτε και από λόγους ασφαλείας,

Στη μέση βυζαντινή εποχή κυριαρχούν ανάλογες απόψεις.

 Σε ένα στρατιωτικό εγχειρίδιο εκφράζεται η γνώμη ότι μια ημερήσια πορεία 24 χμ και

έπέκεινα μπορούσε να καταπονήσει το στράτευμα  (30) . Η ιδέα αυτή βρίσκεται

πολύ κοντά στην έννοια της «μεγάλης διαδρομής» των αρχαίων Ρωμαίων.

Η πορεία του Κωνσταντίνου Ε' από την πρωτεύουσα στην Αγχίαλο το 762

εμπίπτει ακριβώς στην περίπτωση αυτή. Ο αυτοκράτορας έφθασε εκεί σε δύο

εβδομάδες (16-30 Ιουνίου 762)  (31*). Η ακριβής διαδρομή δεν είναι γνωστή.

 Αν υποθέσουμε ότι ακολούθησε τη σχετικά σύντομη διαδρομή (Ηράκλεια - Δριζίπα

ρα - Βεργούλη - Αδριανόύπολη - Δεβελτός), τότε η επίδοση του ανερχόταν σε

311χμ/14η= 22χμ/η, όσο δηλαδή ήταν η «μεγάλη διαδρομή» του ρωμαϊκού

στρατού.

 Το μέτρο της «μεγάλης διαδρομής» ξεπέρασε ο στρατός του

Κωνσταντίνου ς ' (26 Μάΐου-24 Ιουνίου 793), όταν επέστρεφε από το κάστρυν

του θέματος τ<υν Αρμενιάκων-(32*) (κατά πάσα πιθανότητα πρόκειται για την

Αμάσεια . (33)  ), οδηγώντας μάλιστα χίλιους Αρμένιους αιχμαλώτους, με κίνδυνο,

σύμφωνα με τη «φιλοσοφία» των πολεμικών εγχειριδίων, να καταπονήσει το……….

 

*

29. ΠΡΟΚΟΠΙΟΣ , 'Υπέρ των πολέμων, 11 7, 1-4, έκδ, Ο. VE Η, Perserkriege,  Μόναχο 1970. 246:

ό μέν οΰν Μέγας ατε ξύν ολίγοις τισί πορειιόμενος  οξΰτερον ηει, ό δέ Περσών στρατός μοίραν αεί

τήν ήμίσειαν τής όδοΟ ήννε. τετάρτη δέ ημέρα ό μέν εις Άντιόχειαν, οι δέ τό τής Βέροιας

προάατειον ήλθον.

30 . Le traite sur la guerilla (De veiitatione)  de l'empereur  Nicephore Phocas (963- 969), XIII,

2, εκδ. G. DACRON - H. MIHAESCL, Πάριοι 1986, 79: Et δέ μακρύτατον εστί τό διάστημα τού

άπλήχτον, ώσεί μιλίων έξκαίόεκα καί έπέκεινα, ώστε τό ιής όδοΰ μήκος δύνασθαι κατάκοπους

αυτούς τε καί τους ίππους αυτών έργάσαοθαι.

31 . ΘΕΟΦΑΝΗΣ, Χρονογραφία (DE BOOR), 4322y-3U: τήδέιστ' τού Ίοννίον μηνός έξήλθεν ό

βασιλεύς επί τήν θράχην.· 4334-5: δ δέ βασιλεύς έλθών ήπλήκενσεν εις τόν κάμχον τής Άγχιάλον

καί τα λ ' τοΰ Ίοννίον μηνός.

32 . Ό. π., 469 6-13 : καί τη κατ ' τοΰ Μαΐου μηνίκ τής α ' Ίνδιχτιώνί)ς, ήμερα Κυριακή τής

Πεντηκοστής, πολεμήσας αύτοιις ... χιλίονς δέ εκ τοΰ κάστρου αύτων δεαμήσας εν τη πάλει

είσήαγε δια τής πάρτης Βλαχερνών.

33 . Ρ. SPECK, Kaiser Konstantin  VI. Die Legitimation  einer fremden und der Versuch  einer

eigenen  Herrschaft.  Quellenkritische  Darstellung  von 25 Jahren byzantinischer  Geschichte  nach dem

ersten  Ikonoklasmus (2 τόμοι), Μόναχο 1978,249,67 0 (σημ.)- Ilse ROCHOW, Bymnz im S. Jh. in der

Sicht des Theophanes. Quellenkritisch  - historischer  Kommentar zu den Jahren 715 - 813 , Βερολίνο

1992 [BBA 57], 259.  

 

……….στράτευμα. Με την προϋπόθεση ότι ο στρατός ακολούθησε τη διαδρομή Αμάσεια

- Ευχάϊτα - Γάγγρα - Αγκυρα (κάτι πολύ λογικό, αν σκεφθούμε την ιδιαίτερη

στρατιωτική σημασία της Αγκύρας), η μέση επίδοση του ήταν 778χμ/28η=

28χμ/η. Γρηγορότερους ρυθμούς ακολούθησε ο στρατηγός Πρίσκος την άνοιξη

του 595 (34) , γιατί επειγόταν να αντιμετωπίσει τους Σλάβους· με αφετηρία την

περιοχή Αστική (κοντά στην Αδριανούπολη) πορεύθηκε τη μεγάλη Στρατιωτική ή

Διαγώνια οδό μέχρι το Βιμινάκιο, επιτυγχάνοντας μέση επίόοση 700χμ/15 η

=περίπου 47 χμ/η. Η προσπάθεια του στρατηγού ευνοήθηκε αναμφί-βολα από

την εποχή.

Τα κείμενα ωστόσο μαρτυρούν και κεραυνοβόλες μετακινήσεις, επιβαλλό­

μενες από την κρισιμότητα της στρατιωτικής κατάστασης.

 Εδώ πρωταγωνιστούν ευέλικτοι στρατοί χωρίς αποσκευές. Οι διαθέσιμες μαρτυρίες δείχνουν ότι

οι στρατοί αυτοί, οδηγούμενοι από ικανούς στρατιωτικούς ηγέτες, μπορούσαν

με σύντονες πορείες να διανύσουν 40 ως 85 χμ την ημέρα.

Ο Βασίλειος Β ' προκάλεσε την κατάπληξη των Αράβων, όταν εμφανίσθηκε απροσδόκητα στο

συριακό μέτωπο, για να απαλλάξει το πολιορκούμενο Χαλέπιο από την απειλή

των Φατιμιδών, αφού διέσχισε την Μικρά Ασία σε 16 μόνο ημέρες

 (19 Απριλίου-5 Μαίου 995). Από αραβικές πηγές μαθαίνουμε ότι το πολυάριθμο

στράτευμα (40.000 στρατιώτες) κινήθηκε χωρίς αποσκευές και με ημιόνους, οι

οποίοι προέρχονταν πιθανότατα από τα τεράστια αποθέματα υποζυγίων, που

διέθεταν οι σταύλοι των μικρασιατικών απλήκτων. Τέτοια άπληκτα βρίσκονταν

στα Μαλάγινα και το Δορύλαιο. Έτσι είναι βέβαιο ότι ο αυτοκράτορας

χρησιμοποίησε το στρατιωτικό δρόμο, που διέρχονταν από τους δύο αυτούς

νευραλγικής σημασίας σταθμούς. Κάθε έφιππος στρατιώτης έσερνε πίσω του

ένα εφεδρικό ημίονο, για τις ανάγκες μιας πορείας, που έγινε με εξαιρετικά

εντατικούς ρυθμούς. «Ο Βασίλειος, επειγόμενος στο έπακρο να φθάσει

έγκαιρα, δεν δίσταζε να αφήσει πίσω του πολυάριθμο στράτευμα, προ­

χωρώντας αδιάκοπα μπροστά». Σύμφωνα με τον Aboull'aradj, η Μικρά Ασία

διανύθηκε κατά το διαγώνιο άξονα της σε 16 ημέρες* η επίδοση του βυζαντινού…………….

 

*

34 . .Δ . ΘΕΟΦΥΛΑΚΤΟΣ  ΣιΜΟΚΑΤΤΗΣ, Ίστορίαι VII, 7, εκδ. C. DE BOOR - P. WIRTH, Στουτ­

γάρδη 1972,25612-14 : δέκα τοίννν καί πέντε ποιηαάμενος  χάρακας τάν τε Ίστρον διαπεραιωθείς

ποταμάν, τετάρτη ήμερα καί εις Νικίας τάς av<:.> o στρατηγός παραγίνεται. Βλ, σχετικά. Ρ,

SCHREINER, Stadte und Wegeilet?, in Moesien, Dakien und Thrakien nach dem Zeugnis des

Theoptiylakto s Simokattes. στο: R. PiLLINGER (επιμ.), Spatantike  und fruhbyzantinische  Kultur

Bulgariens zwischen Orient und Okzident, Βιέννη 1986, 33.  

 

……….στρατού ήταν 1160/16= 72χμ/η (35* ). Ο al-Shimsriati αναφέρει ότι η πορεία έγινε

μεσοχείμωνα και διήρκεσε 17 ήμερες (->μεση επίδοση: 68 χμ/η)'(36) . Το δεύτερο

από τα δύο αυτά στοιχεία μπορεί να γίνει αβίαστα αποδεκτό, το πρώτο όμως

δεν συμβιβάζεται με την ταχύτητα της πορείας και επινοήθηκε προφανώς από

το χρονογράφο, για να εξαρθούν οι ικανότητες του Βασιλείου. Ένα άλλο

ζήτημα είναι, αν τέρμα της εντυπωσιακής πορείας, που απαίτησε 16 ή 17 ημέ­

ρες, \>πήρξε η Αντιόχεια ή το Χαλέπι· στη δεύτερη περίπτωση η ημερήσια

επίδοση αυξάνεται κατά επτά χιλιόμετρα. Ταχύτερη υπήρξε η νυκτοπορεία του

σελτζούκου Σουλτάνου Σολυμά (1007χμ/12 νύκτες= 84 χμ ανά νύκτα), που

κινήθηκε επίσης με ανθεκτικούς ημιόνους και χωρίς αποσκευές από τη Νίκαια

μέχρι την Αντιόχεια (χωρίς αμφιβολία μέσω Ικονίου), με τη διαφορά όμως ότι

αυτός αξιοποίησε τη νύχτα, για να μη γίνει αντιληπτός (1085)  37 . Η χρήση

ημιόνων υπαγορεύθηκε ίσως από τη νυκτοπορεία (στη δεύτερη μόνο περίπτωση)

και τις δυσχέρειες και το μήκος των δρομολογίων που επιλέχθηκαν (και στις

δύο περιπτώσεις), καθώς τα ζώα αυτά, σε σύγκριση με τα ταχύτερα άλογα, και

μεγαλύτερη αντοχή διαθέτουν και ασφαλέστερα βαδίζουν σε ορεινά εδάφη .(38)

Μικρό και ευέλικτο, ίσως αποκλειστικά ιππείς, ήταν το στρατιωτικό

απόσπασμα, που συνόδευε, αναμφίβολα, τον αυτοκράτορα Ηράκλειο και τη

σύζυγο του Μαρτίνα (και τα παιδιά τους μέχρι τη Νικομήδεια) κατά τη βιαστική

πορεία τους προς το περσικό μέτωπο το 623 (25-27 Μαρτίου 623) (39) .

Η απόσταση από τις Πύλες μέχρι τη Νικομήδεια (περίπου 65 χμ), προφανώς κατά

μήκος των κόλπων Κίου και Νικομήδειας  (40 ) και με πολύ καλές καιρικές

συνθήκες, διανύθηκε σε δύο ημέρες (->μέση επίδοση: 32,5χμ/η)· το

αυτοκρατορικό ζεύγος και η συνοδεία τους ακολούθησαν στη συνέχεια τη

διαδρομή μέσω Καισαρείας, όπου ο Ηράκλειος συναντήθηκε με τα ………

 

*

 

35. Histoire  de Yahya-ibn- Sa'id d'Antioche,  έκδ, I, KRATSCHKOVSKY-A. VASILIEV, II,

Patrologia  Orientalis  23, 1932, 442- G. SCH LU M BERGER, L'Epopee byzantine a la fm du dixieme

siecle, Παρίσι 1896-1905, τόμ. 11, 88-90.

36. P. PATTENDEN, The Byzantine Early Warning System, Byzantion53, 1983,267σημ.. 15.

37. ANNA ΚΟΜΝΗΝΗ, Αλεξιάς, VI9,2, έχδ. Β, LEIB, 116426-29: Εκείνος δέ σννεφεπόμενον

έχων καί τον τον Φιλάρετου υίόν δια σιΰδεκα vLwrf& v δια το άννποπτον (τάς γαρ ημέρας ήρεμει)

καταλαμβάνει τήν "Αντιόχειαν.

38. Βλ. σχετικά, DIM1TROUKAS, Reisen, τόμ. 1, 319-320.

39 .. Ρ. SPECK, Das geteilte  Dossier.  Beobachtungen  zu den Nachrichten uber die Regierung des

Kaisers Herakleios und die seiner Sohne bei Theophanes  und Nikephoros. Βόννη 1988, 101-107,

40 . Βλ. J. LEFORT, Les communications entre Constantinople et la Bithynie, στο: C. MANGO -

G. DACRON (επιμ.), Constantinople  and its Hinterland.  Papers  of the 27th Spring  Symposium of

Byzantine Studies, Aldershot - Brookfield 1995,208 (χάρτης).  

 

………..στρατεύματα του, για να υπερβεί στη συνέχεια την 20η Μαρτίου τα σύνορα

(ίσως στα Σάταλα), όπου έφθασε είτε μέσω Μελιτηνής είτε ακολουθώντας ένα

πολύ συντομότερο δρομολόγιο. Η διαδρομή αυτή είχε μήκος 1312 ή και πολύ

λιγότερα χμ, τα οποία καλύφθηκαν σε 23 η (28 Μαρτίου-20 Απριλίου 623). Από

τα δεδομένα προκύπτει μέση επίδοση 58 ή κάτω από 58χμ/η. Φυσικά η ταχύτητα

τον Ηρακλείου μέχρι την Καισαρεία θα πρέπει να ήταν πολύ μεγαλύτερη, εφ'

όσον από το σημείο αυτό και εξής τέθηκε επικεφαλής πολυάριθμων

στρατευμάτων, εκτός εάν ο στρατός, όπως υποθέτει ο P. Speck, είχε αναχωρή­

σει από την Καισαρεία, πριν αφιχθεί ο αυτοκράτορας. Ακόμη ταχύτερα,

φυσικά, ήταν στρατιωτικά σώματα, που ηττήθηκαν στο πεδίο της μάχης και

αναγκάστηκαν να τραπούν σε φυγή, ακολουθούμενα κατά πόδας από

πείσμονες αντιπάλους. Μια τέτοια υποχώρηση έχει καταχωρηθεί στη Χρο­

νογραφία τον Θεοφάνη. Αφορά το στρατό του Μιχαήλ Α'Ραγκαβή, ο οποίος,

αφού νικήθηκε κοντά στην Αδριανούπολη, τράπηκε σε άτακτη φυγή- ο ίδιος ο

αυτοκράτορας έφθασε καλπάζοντας στην πρωτεύουσα ύστερα από δύο ήμερες

(22-24 Ιουνίου 813)  (41). Μπορεί να πιθανολογηθεί βάσιμα, ότι ο Μιχαήλ χρησι­

μοποίησε το τελευταίο τμήμα του μεγάλου στρατιωτικού δρόμου, που διέσχιζε

διαγωνίως τη Χερσόνησ ο του Αίμου. Με την προϋπόθεση αυτή η επίδοση του

ανερχόταν σε 250χμ/2'Λ η -> 100 χμ/η.

Τα πρεσβευτικά ταξίδια εξελίσσονταν γενικά πολύ αργά. Ο R. Scott

εύστοχα κάνει λόγο για τον «αργό ρυθμό» της διπλωματίας ( 42* ).

 Οι επιφορτισμένοι με τη διακίνηση των Περσών πρέσβεων αυτοκρατορικοί

υπάλληλοι συνόδευαν άγρυπνα τους ξένους διπλωμάτες, από τη στιγμή που

εισέρχονταν στη βυζαντινή επικράτεια, παρέχοντας τους κάθε είδους διευκόλυνση. Η πορεία γινόταν με veredi, δηλαδή ίππους τον Δημόσιου Δρόμου, και ζφα από προκαθορισμένο δρομολόγιο: Δάρας - Αντιόχεια -Γαλατία - Καππαδοκία - Νίκαια - Ελενύπολη - Νικομήδεια - Δακίβυζα

Χαλκηδών. Προβλέπονταν 103 ήμερες για τη μετάβαση στην Κωνσταντινού­

πολη και άλλες τόσες για την …… 

*

41 . ΘΕΟΦΑΝΗΣ, Χρονογραφία  (DE BOOR), 50127-32 " τή δέ κβ ' τοΰ Ίουνίαν μηνός  παρατα

ξάμενοι  Χριστιανοί  τε καί Βούλγαροι  ou μικράν Άδριανονπόλεως...  ώστε τους πλείονος

Χριστιανούς  μήτε τήν πρώτην autifiokijv  θεασαμένο\>ς  άκρα φνγή χρήαααθαν 5027: αυτός τήν

βασιλίδα κατέλαβε τη κδ ' τοϋ Ίοιινίοίΐ  μηνάς.

42.  R. SCOTT, Diplomacy in the 6th Century: The Evidence ol John Malalas, στο: J. SHEPARD

S. FRANKLIN (επιμ.), Byzantine  Diplomacy,  24th Spring  Symposium  of Byzantine  Studies,

Proceedings,  Cambridge 1990, 160: «the slow pace of diplomacy».

 

…………………επιστροφή (-> ημερήσια επίδοση: 1700χμ/103 η ->16,5 χμ, λίγο περισσότερο από το iter iusturriy (43*) .  Τα «έξοδα κινήσεως» των πρεσβευτών, υπολογιζόμενα με [ίαση τις προκαθορισμένες ήμερες διάρκειας, χορηγούνταν από τους ανθρώπους του δούκα της Μεσοποταμίας (δουκικοί).

Αν, για οποιονδήποτε λόγο, το ταξίδι διαρκούσε περισσότερο, χορηγούνταν ένα

πρόσθετο ποσό. Αυτό σημαίνει ότι η επίδοση μπορούσε να είναι και χαμηλότερη

από 16,5χμ/ η . Οι βραδείς ρυθμοί, με τους οποίους εξελίσσονταν τα

πρεσβευτικά ταξίοια μεταξύ Κτησιφώντος και Κωνσταντινούπολης οφείλονταν

κύρια στο γεγονός, ότι οι συνοδίες των μεγάλων πρεσβευτών ήταν δυσκίνητες

πολυπρόσωπες ομάδες, όμοιες με εμπορικά καραβάνια.

Ενίοτε όμως αναφέρονται και ειδικοί λόγοι. Παραθέτουμε δυό

παραδείγματα: Το 562 ο Πέτρος Πατρίκιος ξεκίνησε για τη Βηθαρμάίδα, αφού

προηγουμένως γιόρτασε στο Δαρας τα Χριστούγεννα και τα Θεοφανεια . Το

ταξίδι του Ιωάννη προς τα περσικά σύνορα (567) υπήρξε ταχύ· από τηιν άλλη

πλευρά φαίνεται ότι ο πρεσβευτής έχασε πολύ χρόνο, επειδή είχε να

διεκπεραιώσει διάφορες επείγουσες εργασίες, στις πόλεις που συνάντησε στο

δρόμο του. Στο Δάρας, συνοριακή πόλη με μεικτό πληθυσμό, επισκεύασε το

υδραγωγείο και παρέμεινε υποχρεωτικά, μέχρι να τελειώσει η αφιερωμένη στα

πνεύματα των νεκρών περσική γιορτή Φουρντιγκάν (Ιούλιος) . Η ταχύτητα

της πορείας φαίνεται ότι είχε αιτιώδη σχέση με τις διατεταγμένες…… 

 

*

43. . Constantin!  Porphyrogeniti,  De cerimoniisaulae  byzantinae, εκδ, J. J. RKISKK, Βόννη 1829

1830, 1 89, 398 κ. ε.: Οί δοιτκιχοί δέ κατά τό είωθός τό δαπάνημα τής οδού μέχρι τών ενταύθα

ημερών ργ' έπιόιδόασιν.  τοσαϋται γαρ έξ αρχής ύρίσθησαν αρκεΐν τφ πρεσβευτή άνιόντι, καί

τοοαΰται ώτιόνπ.

44 . Τις πληροφορίες; του αντλεί ο Κωνσταντίνο; Ζ' από τα φυλασσόμενα στο scrinium

barbarorum  επίθημα πρακτικά υποδοχής μιας σπουδαίας πρεοβείας, όπως μαρτυρεί η αναφορά

τοτι ονόματος του μεγάλον πρεσβευτή Ιεσδεκου. Η πρεσβεία ταυτίζεται με μία από τις τρεις

πρεσβείες του Ιοδιγούονα (547, 551, 557) και πιο συγκεκριμένα με την πρώτη ή τη δεύτερη από

αυτές. Για τη ϋεύτερη συνηγορεί ο Ε. STEIN, Histoire  du Bas • Empire, γαλλ. έκδ. από J.-R.

PALANQUE, τόμ. 2, Παρίσι-Βρυξέλλες- Αμοτερνταμ 1949, 5 10. Σχετικά με την καταγωγή και το

αξίωμα του Ιεσδεγουσνάφ μας πληροφορεί ο ΜΈΝΑΝΔΡΟΣ, Fragment 6.1, έκδ, R. C. BLOCKLEY,

The History of Menandcr the Guardsman,  Liverpool 1985, 541 ο-14. Φυσικά τα τρία ονόματα αποτε­

λούν διαφορετικές αποδόσεις στα ελληνικά του αυτού περσικού ονόματος. Πιστότερη φαίνεται ότι

είναι η απόδοση του Μένανδρου. Σύμφωνα με τον Προκόπιο η πρεσβεία του έτους 547 ('Υπέρ τών

πολέμων, II, 28, 31-44, εκδ. Ο. VEH, Perserkriege,  410 κ. ε.) αποτελούνταν από 500 άτομα, η

πρεσβεία του 551 (ό. π„ VIII, II, 4-10, έκδ, Ο, VEH. Gotenkriege,  IV, 11, 4-10, 784 κ. ε.) από ένα

τεράστιο πλήθος υπηρετών και συνοδών.

45 . ΜΕΝΑΝΔΡΟΣ, Fragmen t 6, Ι, έκδ, BLOCKLEY. 76,

46. Ό. π., Fragment 9, 1,96 κ. ε.  

 

………..δραστηριότητες του πρεσβευτή: αντισταθμίζονταν οι απώλειες και εξασφαλίζονταν οι προβλε-πόμενοι μέσοι όροι διάρκειας, Κατ' εξαίρεση ακολουθούνταν ταχύτεροι ρυθμοί, όταν έπρεπε να μετα­

φερθούν προτάσεις-τελεσίγραφα, που εξέφραζαν, σε δεδομένη χρονική στιγμή, τη συνείδηση υπεροχής του πέρση ηγεμόνα. Σχετικά με τις διαπραγματεύσεις

για την αιώνια ειρήνη του 532 αναφέρεται ότι ο πρεσβευτής Ρουφίνος όφειλε,

σύμφωνα με την απαίτηση του Μεγάλου Βασιλέα. 47*. , να έχει επιστρέψει στο

σύνορο του Τίγρη με την επίσημη απάντηση του Ρωμαίου αυτοκράτορα μέσα σε

70 ήμερες (532) . 48.  Για να ανταποκριθεί ο πρεσβευτής, έπρεπε να κινείται με

μέση ταχύτητα 1700χμ/35η= 49χμ/η. Ο πρεσβευτής Μέγας κάλυψε το 540 την

απόσταση Ιεράπολη – Βέροια. (49*) . με μέση ταχύτατα (80χμ/2η=) 40χμ/η και την

απόσταση Βέροια - Αντιόχεια .(50*) . με ταχύτητα 115χμ/2 η =57χμ/η.

Οι δύο από τις τρεις προαναφερόμενες επιδόσεις κινούνταν μέσα στα όρια

της ημερήσιας πορείας ενός  εύζώνον άνορός  (40-50 χμ), δηλαδή ενός γρήγορου

και ευκίνητου οδοιπόρου που δεν φέρει αποσκευές ( 51* )  , η μία από αυτές τα

υπερέβαινε κατά τι, και ήταν δυνατές μόνο, αν οι πρεσβείες ήταν ολιγάριθμες.

Κατά πόσο όμως εκπληρώνονταν κάθε φορά η προϋπόθεση αυτή; Η πρεσβεία

του Μέγα είχε σταλεί από τους κατοίκους της Αντιόχειας στο Χοσρόη, ήταν

λοιπόν μια αστική, όχι μια κρατική πρεσβεία, και επομένως αριθμούσε…… 

47. ΙΙΡΟΚΟΙΙΙΟΣ, Υπέρ τών πολέμων Ι. 22, 7, έκδ. VEH, Perserkriege,  162: εδοξε τοίννν

Τονφίνον μέν υπέρ τούτων ες Βνζαντιον  στέλλεσθαι, τονς δέ αλλονς,  Ιως <&ν>  αντός επανίη,

μένειν. Και  χρόνος  ήμερίιν  έ/εβδομήκοντα ξννέκειτο τω Ρονφίνω  είς τήν άφιξιν.

48'. Ό. π., 1 22,1, έκδ. VEH, Perserkriege,  84.

49. Βλ. παραπάνω, σημ. 29.

50 . Ο Μέγας και ο Χοσρόης, για να φθάσοιυν στην Αντιόχεια, προτίμησαν τη μακρύτερη

σύνδεση δια μέσου Χαλκίδας, αν και είχαν τη δυνατότητα να παρακάμψουν την πόλη αυτή από

ένα βορειότερο, πιο σύντομο παρακλάδι του στρατιωτικού δρόμου, αυτό που χρησιμοποίησε κατά

την εκστρατεία του ο Ιουλιανός, όπως προκύπτει από τη διατύπωση του ΠΡΟΚΟΠΙΟΥ, 'Υπέρ τών

πολέμων,  II 12, 3, έκδ. VEH, Perserkriege,  284: Ένθένοε (sc, έκ Χαλκίδος) ουκέτι ό Χοσρόης

έβούλετο τήν άποπορείαν  ήπερ έληλύθει ποιήσασθαι,  αλλ' Εύφράτην τον ποταμόν διαβήναι.

51 .Τό μηκος της οδολυ ανδρί ευζώνω προσδιορίζεται έμμεσα από τον ΠΡΙΣΚΟ, Fragment 222

24, έκδ. R. C. BLOCKLEY, The Fragmentary Classicisin g Historians ol the Later Roman Empire: Euna

pius, Olympiodorus, Prisais and Malchus. 11: Text, Translation and Historiogranhical Notes [=ARCA,

10], Liverpool 1983, 246: καί δήτα άμα τοις βαρβάροις έχόμενοι  της όδον  εις Σερδικήν άφικνούμεθα

Τρισκαίδεκαί ήμερών}όδόν άνδρί εϋζώνω της Κωναταντίνου άπέχουσαν και Fragment Ι13-14, έκδ.

BLOCKLEY, 242, 382= Σημ. 29: (Ναϊσσόν) πέντε ήμεριων  όδον εύξιίινω  άνορι τοϋ Ίστρου απέχουσαν

ποταμού. Στο πρώτο απόσπασμα αντιστοιχεί ημερήσια διαδρομή 620χμ:13η -> 48χμ/η, στο δεύτερο

136 μίλια = 204 χμ/5 η -> 41 χμ/η.  Άρα το μέτρο της διαδρομής ενός ευζώνου ανδρός  κυμαινόταν

μεταξύ 40 και 50 χμ.

 

……….ελάχιστα μέλη. Η πρεσβεία, τέλος, η οποία διαπραγματεύθηκε τη σύναψη της αιώ­

νιας ειρήνης του 532 πρέπει να ήταν ιδιαίτερα πολυμελής, εφόσον το μέγεθος

μιας διπλωματικής αποστολής καθοριζόταν, σε μεγάλο βαθμό, από τη σημασία της.

 Η σημασία της συγκεκριμένης πρεσβείας αντανακλάται στη σύνθεση της επικεφαλής είχε τον εμπειρότατο στα βυζαντινοπερσικά Ρουφίνο κι ακόμη το magtster  otiiciorum  Ερμογένη και τους άλλως άγνωστους διπλωμάτες Θωμά και Αλέξανδρο (52*). Με το πλήθος των υπηρετών και των υποζυγίων, που απαραίτητα συνόδευαν μια τόσο μεγάλη πρεσβεία (53*).

Ένα επεισόδιο από τον βυζαντινοπερσικά πόλεμο δείχνει τα όρια μέσα στα

οποία μπορούσαν να κινηθούν οι επιδόσεις των πρεσβευτών. Στην αρχή του θέρους 575 ο Χοσρόης δήλωσε στο ρωμαίο πρεσβευτή Θεόδωρο, ότι ήταν πρόθυμος να εγκαταλείψει την πολιορκία της Θεοδοσιουπόλεως, αν ο πρεσβευτής επέστρεφε μέσα σε 30 ημέρες με τις απαντήσει; του καίσαρος; Τιβερίου 55*. Αυτό θα μπορούσε να γίνει, μόνο αν ο πρεσβευτής κάλυπτε με τη συνοδία του

καθημερινά 78-86χμ, και μάλιστα χωρίς να καθυστερήσει καθόλου για τις αναπόφευκτες διαβουλεύσεις με τον αυτοκρατορικό εντολέα του! Επρόκειτο ουσιαστικά για ένα λεονταρισμό που επιδίωκε απλώς να υποβάλει την εντύπωση μιας ανύπαρκτης δύναμης. Η «φάρσα» αποκαλύφθηκε, όταν αποχώρησε ο πρεσβευτής: ο Χοσρόης έλυσε αμέσως την πολιορκία και απεχώρησε.

 

*

 

52 . ΠΡΟΚΟΠΙΟΣ , Υπέρ τών πολέμων 1,77.1, έκδ. VEH, Perserkriege,  162.

53 . Η πρεοβεία πρέπει να ανήκε στις λεγόμενες «μεγάλες πρεσβείες», κατά τη διάκριση που

ίσχυε τον 6ο αιώνα, σύμφωνα με τη μαρτυρία του ΜΈΝΑΝΔΡΟΥ, Fragment 18. 61-8, έκδ.

BLOCKLEY, 164: fiera τους μεγάλους πρέσβεις στέλλεσθαι ετέρους ησαονας τής τών μεγίστων

πρέσβεων αποδοχής τε εκατι καί φιλοφροσύνης. Ο ΠΡΙΣΚΟΣ, Fragment 11 Η-Π, εκδ. BLOCKLEY,

242, και Fragment 2s-]8, 246, αναφέρει τρεις «αξίες» πρεσβειών. Η κατώτερη αντιπροσωπεύεται

από τους επιτυχόντος, δηλ. τους «τυχόντες» που δεν κατέχουν σημαντικά αξιώματα, η ανώτατη

από τους νπατικούς και η ενδιάμεση τόσο από ανώτερους όσο και από κατώτερους αξιωμα­

τούχους. Στην τελευταία κατηγορία ανήκε και η πρεσβεία των Μαξιμίνου και Πρίσκου (βλ.

σχετικά. Τ, C. LOUNGHis, Les ambassades  byzantines en Occident  depuis la fondation  des etats

barbares jusqu' aux croisades (407-1096), Αθήνα 1980, 19«. ε.).

54 . Βλ. παραπάνω, σημ. 47.

55. ΜΈΝΑΝΔΡΟΣ, Fragmen t 18,6, έκδ. BLOCKLEY , 170.

Η Εγνατία  οδός 

Με το τμήμα του Δημόσιου Δρόμου-56* , που ονομαζόταν Οξύς Δρόμος

εξασφαλίζονταν η ταχεία μεταβίβαση ειδήσεων και πληροφοριών από το κέντρο

S7 προς τις επαρχίες και αντίστροφα 57* με τις υπηρεσίες του μεταφέρονταν τα

πρόσωπα, που ήταν επιφορτισμένα με τη συλλογή και ταχεία μεταβίβαση τούς

(πράκτορες ασφαλείας, γνωστοί ως agentes  in rebus,  magistriani  και mandato

res, γραμματοκομιστές κλπ,). Με τις ίδιες υπηρεσίες διακινούνταν φοροεισπρά

κτορες, αξιωματούχοι, αιχμάλωτοι πολέμου και ιδιώτες με κύρος και επιρροή.

Ένας από τους δρόμους στους οποίους η λειτουργία του Οξέος Δρόμου ήταν

μέχρι το 570 αδιάλειπτη και η κυκλοφορία πρεσβειών και ειδικών απεσταλμένων της αυτοκρατορικής και της παπικής αυλής, οι οποίοι μετέφεραν τη

διπλωματική αλληλογραφία, συχνότατη, ήταν η περίφημη Εγνατία οδός,

 η κύρια αρτηρία επικοινωνίας με την Ιταλία. Γνωρίζουμε τη διάρκεια ολιγά­

ριθμων ταξιδιών αυτού του είδους, τα οποία πραγματοποιήθηκαν όλα άνοιξη,

θέρος ή φθινόπωρο, οπότε οι συνθήκες ήταν ιδιαίτερα καλές και ο διάπλους

μεταξύ Αυλώνος και Βρινδησίου ή Οτράντο (μία ως δύο μέρες) δεν παρουσίαζε

κατά κανόνα προβλήματα. Έτσι ο υποδιάκονος Piillio 58 * χρειάστηκε δύο μήνες

(22 Απριλίου-22 Ιουνίου 519), για να διανύσει την Εγνατία μέχρι το Δυρράχιο

και ύστερα, αποβιβαζόμενος στο Οτράντο (ή το Βρινδήσιο), να φθάσει μέσω

Καπύης (Αππία οδός) στη Ρώμη. Αν αφαιρέσουμε 1-2 μέρες για τη διάπλευση

τωνΣτενών59*, η μέση επίδοση του ήταν (1763χμ/56 - 57η=) 31χμ/η.

Πολύ ταχύτερος υπήρξε ο Defensor Paulinus, ο οποίος αναχώρησε από τη Ρώμη την 29η

Απριλίου, έφθασε στην Κωνσταντινούπολη κατά τα τέλη Μαΐου και επανήλθε

στη Ρώμη την 9η Ιουλίου 519  . 60*. Η ημερήσια επίδοση της μετάβασης ήταν

(1763χμ/29-30 η ->) 59-61 χμ/η και αυτή της επιστροφής (1763χμ/37 η ->) 48 χμ/η.  

 

*

56*.  Γενικά για το Δημόσιο Δρόμο στη μεσοβυζαντινή περίοδο, βλ. P. MAGDAL1NO, λήμμα

«Postal and Intelligence Services . Byzantine». Dictionary  of the Middle  Ages  τόμ. 10, 58 - 60

DlMlTROLJKAS. Reisen,  τόμ. 1, 339-341, τόμ. II, 585-599 .

57.  ΠΙΌΚΟΙΙΙΟΣ, 'Ανέκδοτα, 30,2, έκδ. Ο, VEH, Geheimgeschichte,  Μόναχο 3Ι981, 248.

58*.  Ε. CASPAR, Geschichte  des Papsttums  von den Anlangen  bis zur Weltherrschaft,  τόμ. 11:

Das Papsttum  unter byzantinischer  Herrschaft,  Τυβίγγη 1933, 163.

59 . Στα μέσα του 12ου αιώνα ο διάπλους Οτράντο—Κορυφω απαιτούσε δύο ημέρες (Μ. Ν.

ADLER The Itinerary  of Benjamin  of Tiidela, Λονδίνο 1907, 10), ενώ στις αρχές του Ιδιου αιώνα ο

διάπλους Μπρίντιζι—Κορυφώ διαρκούσε τρεις ημέρες. Βλ. σχετικά, The Travels  of Saewulf,  A. D.

1102 and 1103. Early Travels  in Palestine,  έκδ. Th. WRIGHT, Λονδίνο 1848, 32: «We then went to

Brandia. arid again our shin been refitted, set sail on an unlucky day (Τρίτη. 22 Ιουλίου 1102:), and

reached the town of Corfu, on the eve of St. James the Apostle (24 Ιουλίου 1102)» .

60 . L. MAGI, La sede  Romana  nella  corrispondenza  degli  imperatori  e patriarchi  bizantini  (VI

VII sec),?wyx\  1972,21,σημ . 63.

 

Τέλος ο agens  in rebus  Ευλόγιος κάλυψε την ίδια απόσταση σε 31 ημέρες (31

Αυγούστου-1 η Οκτωβρίου 520 ' )   61* και η ημερήσια επίδοση του ήταν 57 χμ,

Από την Εγνατία πραγματοποιήθηκε χωρίς αμφιβολία και η επιστροφή του

Πάπα Ιωάννη Α ' στη Ραβέννα, η οποία, όπως φαίνεται, έγινε με εξαιρετική

σπουδή. Η αναχώρηση έγινε μετά την 20ή Απριλίου (21 Απριλίου;), ενώ η άφιξη

πραγματοποιήθηκε λίγες μέρες πριν από τη 19η Μαΐου (17 Μαίου;) 526. Αρα η

διάρκεια της ήταν περίπου 26 ημέρες. Το μεγαλύτερο πρόβλημα για τον

υπολογισμό της ημερήσιας ταχύτητας είναι η κατανομή του χρόνου ανάμεσα

στη χερσαία διαδρομή και το θαλάσσιο ταξίδι, γιατί είναι αδΐίνατο να προσδιο­

ρισθεί, έστω και κατά προσέγγιση, ο χρόνος διάπλευσης της Αδριατικής. Αν

διατυπώσουμε την αισιόδοξη υπόθεση, ou ο διάπλους από την Αυλώνα ή το

Δυρράχιο μέχρι τη Ραβέννα απαίτησε 4-6 ημέρες —αυτό θα μπορούσε ίσως να

κατορθωθεί μόνο με ευνοϊκό άνεμο και χωρίς ενδιάμεσες στάσεις—, το ταξίδι

επί της Εγνατίας κράτησε 20-22 ημέρες και η επίδοση της συνοδείας του Ποντί

φηκα ήταν (1131 χμ/20-22 η ->) 51- 57 χμ/η. Η υποθετική αυτή επίδοση πλησιάζει

το επίπεδο των επιδόσεων ενός εύζώνου  ανδρός  και άρα ήταν μέσα στα όρια

των δυνατοτήτων μιας επίσημης αποστολής, εάν αυτή ήταν μικρή και ευέλικτη

ως προς το μέγεθος. Η εποχή και, πιθανότατα, το ολιγάριθμο της πρεσβείας

συνέβαλαν αναμφισβήτητα στην ταχεία εξέλιξη του ταξιδιού.

Συμπερασματικά, οι απεσταλμένοι, που χρησιμοποιούσαν την Εγνατία,

κάλυπταν με ιδεώδεις κλιματικές συνθήκες 50 με 60 χμ την ήμερα, έτσι ώστε το

ταξίδι μεταξύ της Παλαιάς και της Νέας Ρώμης να διαρκεί λιγότερο από ένα

μήνα. Συχνά όμως οι ημερήσιες επιδόσεις κυμαίνονταν γύρω στα 30 χμ· αυτό

πρέπει να αποδοθεί ίσως σε καιρικές μεταβολές μικρής διάρκειας ή άλλους

απροσδιόριστους παράγοντες (βροχές στη διάρκεια της διαδρομής, άπνοια ή

αντίθετοι άνεμοι στη θάλασσα, έλλειψ η πλοίων στα λιμάνια, που

προαναφέρθηκαν).

Με τις εισβολές των Σλάβων η συνοχή της βυζαντινής επικράτειας

υφίσταται ρωγμές, η ασφάλεια των δρόμων περιορίζεται δραματικά, οι

επικοινωνίες γίνονται δυσχερείς και αργές, τόσο αργές, ώστε δύο αιώνες

αργότερα ο χρονογράφος Agnellu s από τη Ραβέννα (9ος αιώνας) επισήμαινε

μελαγχολικά: nullus  est qui in tribus  mensibus  Constantinopolim  ire er

revertere  possii 62* . Συγκεκριμένα παραδείγματα επιβεβαιώνουν την εκτίμηση

του επισκόπου: Η μετάβαση της παπικής πρεσβείας του 869 στη Βασιλεύουσα…..  

 

61 . CASPAR, Papsttum,  II, 174 v..  ε.

62 . Α. PERTUS1, Bisanzio et Ι" irradiazione della sua civilta, στο: Centri e vie di irradiazione

della civilta nell' alto medioevo, SCIAM,  XI, Σπολέτο 1964,85. 20

Ι. ΔΗΜΗΤΡΟΥΚΑΣ

 

…….διήρκεσε 3 μήνες (10 Ιουνίου-15 Σεπτεμβρίου), η επιστροφή της 9 μήνες

(Μάρτιος-22 Δεκεμβρίου 870), ενώ η πρεσβεία του Λουδοβίκου Β ', η οποία με

επικεφαλής το βιβλιοθηκάριο Αναστάσιο επισκέφθηκε το Βυζάντιο για τον ίδιο

σκοπό, χρειάστηκε, και λόγω εποχής, 4 μήνες, για να φθάσει στη Βασιλεΰοι>σα

(Νοέμβριος 869-2 6 ή 27 Φεβρουαρίου 870). Είναι χαρακτηριστικό ότι οι δύο

πρεσβείες ταξίδεψαν επί της Εγνατίας με συνοδεία στρατιωτικών αποσπα­

σμάτων και ότι η παπική, διαπλέοντας την Αδριατική με κατεύθυνση την

Αγκώνα, έπεσε στα χέρια Ναρεντάνων πειρατών. Η κατάσταση αυτή

βελτιώνεται πιθανότατα από τα τέλη του 9ου ή τις αρχές του 10ου αιώνα .63*

Από το έργο του Ιδρισί, ο οποίος αντλεί πιθανότατα από αφηγήσεις

Σταυροφόρων, μαθαίνουμε, ότι τα ταξίδια στο δυτικό μισό της Εγνατίας,

μεταξύ Θεσσαλονίκης και Δυρραχίου, διαρκούσαν στην καμπή από τον 11ο

προς το 12ο αιώνα, και επομένως και στη διάρκεια του 1 Ιου αιώνα, 13 ημέρες

(ημερήσια επίδοση: 534:13= 41χμ  64*). Ο χρόνος αυτός κατανέμεται στους επί

μέρους σταθμούς ως εξής: 2 ημέρες μέχρι το Δεάβολη (στο κείμενο Ripa

Diaboli;), 4 μέχρι την Αχρίδα, 2 μέχρι τη Βιτώλα (αρχ. Ηράκλεια Λυγκηστίς),

μισή μέχρι το Αχερλίν (Φλώρινα;) 65*, μιάμιση μέχρι το Όστροβο (στα βόρεια της

ομώνυμης λίμνης), μία μέχρι την Εδεσσα, 2 μέχρι τη Θεσσαλονίκη. Αν λάβουμε

υπ' όψη την αφήγηση του Ιμπν Ρουοτά, ότι ο Ιμπν Γιαχία διέσχισε την

απόσταση] Κωνσταντινούπολη - Θεσσαλονίκη σε 12 ημέρες (600: 12 = 50χμ ανά

ημέρα)66* , φθάνουμε στο συμπέρασμα, ότι τα ταξίδια επί της Εγνατίας, στο

χρονικό διάστημα από τις αρχές του 10ου μέχρι τα τέλη του 11ου αιώνα,

απαιτούσαν συνολικά 25 ημέρες (-> μέση επίδοση: 1134:25= 45χμ/η). Ο χρόνος

αυτός επιβεβαιώνεται από πληροφορίες σχετικά με τους χρόνους των ηγετών

των σταυροφορικών στρατών. Αναφέρουμε για παράδειγμα το Ροβέρτο της…..

 

*

63. Le Liberpontificalis,  έκδ, L, DUCHESNE, τόμ. II, Παρίσι 1892, 180 κ, ε.- DIMITROUKAS,

Ke/sen, τόμ. Ι, 347-349.

64. W. TOMASCHEK, Zur Kunde des Hamus - Halbinsel. Die Handelswege im 12. Jh. nach den

Erkundigungen des Arabers Idrisi, Sitzungsberichte  der Kaiserlichen  Akademie der Wissenschaften  in

Wien 113, 1886, 353 κ. ε.- E. OBERHLMMER, Egnatia Via, RE 10, στηλ. 1989 κ. ε.

65. Λανθασμένα ο TOMASCHEK, Hamus-Halhinscl, 356, ταυτίζει τα δύο τοπωνύμια με την

αρχαία mulatto Μελίτων. Βλ. σχετικά, Ν. G. L. HAMMOND - Μ. Β. HATZOfOULOS, The Via

Egnatia in Western Macedonia, American Journal of Ancient History 7, 1982, 136.

66 . MARQUART Osteuropaische  und ostasiatische  StKifziige. Ethnologische  und historisch

topographische  Studien zur Geschichte  des 9. und 10. Jh.s (ca. S40 - 940), Λιψία ITO3, ανατ.

Darmstadt 1961,237. Σύμφωνα με τον Ιδρισί το ταξίδι στο τμήμα του δρόμου μεταξύ Θεσσαλονίκης

και Νέστου (Ρεντίνα—Χρυσούπολη—Χριστοΰπολη—Νέστος) διαρκούσε 4 ημέρες. Βλ. σχετικά,

TOMASCHEK, Hamus-Halbinsel , 357 κ. ε.

 

…….Νορμανδίας και το Στέφανο του Μπλουά, οι οποίοι πέρασαν με το στρατό τους

στο Δυρράχιο στις 9 Απριλίου 1097 και έφθασαν πρώτοι στην Κωνσταντινού­

πολη στις αρχές Μαίου, ενώ ο στρατός τους ακολούθησε αργότερα 67*. Ο μέσο;

όρος των 45 χμ/η υπολείπεται από τις επιδόσεις του 6ου αιώνα, χωρίς να είναι

και πολύ μακριά από αυτές 68*, κι αυτό σημαίνει ότι, παρά τις αυτονόητες

επισκευές που έγιναν στη ζωτική αυτή οδική αρτηρία από τα τέλη του 9ου

αιώνα 69* και εξής, η τεχνική τελειότητα που αυτή διέθετε τον 6ο αιώνα δεν

αποκαταστάθηκε ποτέ ολοκληρωτικά.

Οι αραβικές πηγές μας παρέχουν πολύτιμες μαρτυρίες για μετακινήσεις Αράβων αιχμαλώτων πολέμου και αξιωματούχων με τις υπηρεσίες του βυζαντινού Δημόσιου Δρόμου στη Μικρά Ασία στη διάρκεια του 9ου και 10ου αιώνα . Σύμφωνα με την ενσωματωμένη στο έργο του Ιμπν Ρουστά

προφορική μαρτυρία του Ιμπν Γιαχία, πρωταγωνιστή των γεγονότων, μια

ομάδα αράβων αιχμαλώτων μεταφέρθηκε στην καμπή από τον 9ο στο 10ο

αιώνα, με τις υπηρεσίες του Δημόσιου Δρόμου (άλογα), αλλά και με οδοιπορία

και πλοίο, μέσα σε 9 ημέρες από την Αττάλεια μέσω Νίκαιας στην

Κωνσταντινούπολη  70*.

 

*

67. St. RUNC1MAN, Geschichte  der Kreuzzuge. τόμ. i: Der erste  Kreuzzug  und die Grundung

des Konigreichs  Jerusalem, γερμ. μετ. από Ρ, de Mendelssohn. Μόναχο 1957, 158 κ. ε.- T. L. F. TAFEL,

De via militari Romanorum Egnatia  qua Utyricum,  Macedonia et Tnracia jungebantur,  Ττιβίγγη 1842,

ανατ. Λονδίνο 1972, XI κ. ε. (= E:ULCHER, Gesta  Franctirum, κεφ. 3).

6S. Βλ. J, IS. IIURY, Historyot the Later Roman Empire, Λονδίνο 1889, ανατ. Λονδίνο 1931,

Appendix, 225 (23-26 ημέρες)' Ir. DVORNIK, Byzantine Missions  among the Slavs, New Brunswick

1970, 310: «Travel from Constantinople to Rome, in the imperial period, took twenty-four days»- Π.

ΑΝΤΩΝΟΠΟΥΛΟΣ, Πέτρος Πατρίκιος. Ό βυζαντινός διπλωμάτης, άξαοματοϋχος καί σιηγραφέας,

Αθήνα 1990 ΓΙοτορικέ; Μονογραφίες, 7], 59 κ, ε.

69. Α. M1QUEL, La geographie  humaine du monde musulman jusqu'au milieu du l le siecle, τόμ.

7: Geographie  arabe et representation  du monde: La terre et Γ etranger, Παρίαι-Χάγη 1975, 446.

70. MAROUART, StieilzUge,  237 κ. ε.- Α. Α. VASILIEV, Harun ihn-Yahya and his Description of

Constantinople, Seminarium Kondakovianum 5, 1932, 154, σημ. 30- A. A. VASILIEV, Byzance et les

Arabes,  II 2: Extraits des sources  arabes,  μετ. M. CAN ARO, Βρυξέλλες 1950, 434.

71. Υπήρχαν συνολικά τρεις πόλεις με το όνομα Σάγγαρο; στη Μικρά Ασία: Η πόλιι Sanqara

κοντά οτη Νίκαια, ταυτιζόμενη με τις Λεύκες· το επίνειο Αγγαρος ή Σάγγαρος (Engure), στον

κόλπο της Κίοιι, και το φρούριο Saghira (σημερινό Adapazar) κοντά στο Σαγγάριο, στο δρόμο από

τη Νικομήδεια προς Προΐ'οιάδα και Κλαυδιούπολη. Βλ. σχετικά, M1QUEL Geographie  2, 414-416,

οϊΐμ. 6· MARQUART StreifzUge.  211, σημ. 2.  

 

Η αποκατάσταση του κείμενου και η ανασύνθεση του

οδοιπορικού (μέσω Απάμειας - Κοτυαείου ή Ικονίου ή Νακώλειας) αποτελούν

ένα δυσεπίλυτο πρόβλημα. Βεβαιότητα υπάρχει μόνο για την αφετηρία

(Αττάλεια) και το τελευταίο μέρος της διαδρομής μέσω Σαγγάρου7 ' (=Λεύκες),

Νίκαιας και ενός λιμανιού στον κόλπο της Νικομήδειας (Πραίνετος ή Πύλες),

απ' όπου οι αιχμάλωτοι μεταφέρθηκαν με πλοίο ως την πρωτεύουσα. Από την

ανάλυση των δεδομένων προκύπτει ότι ο ρυθμός της πορείας δεν ήταν

σταθερός. Συγκεκριμένα στο τμήμα από την Αττάλεια μέχρι τη Νίκαια, στο

οποίο αιχμάλωτοι και συνοδοί-στρατιώτες χρησιμοποίησαν ταχυδρομικά άλογα,

η επίδοση ήταν 660-720χ μ /6η= 110-120χμ/η.

 Στο τελευταίο τμήμα της διαδρομής Σάγγαρος72* - Νίκαια - Πραίνετος ή Πύλες η επίδοση ήταν

72χμ . 73 *   /2η=36 χμ/η. Η μείωση εδώ εξηγείται από το γεγονός, ότι η

συγκεκριμένη διαδρομή καλύφθηκε με πεζο-πορία. Είναι γνωστό, ότι ο Ιμπν

Γιαχία συνέχισε το ταξίδι του προς τη Θεσσα-λονίκη, καλύπτοντας το ανατολικό μισό της Εγνατίας (600 χμ) σε 12 ημέρες, με ταχύτητα δηλ. 50χμ/η.

Η τελευταία ένδειξη αφορά τη διαδρομή Θεσσαλονίκη - Κίτρος (54 χμ), η

οποία, επίσης με ταχυδρομικά άλογα, καλύφθηκε σε 1 ½ η, δηλαδή με ταχύτητα

36 χμ/η.

Σύμφωνα με το έργο του Ιμπν Χαουκάλ  74* , μια άλλη ομάδα Αράβων

μεταφέρθηκε στην Κωνσταντινούπολη από την Κάμαχο (Σάταλα) στον Ευφράτη

μέσω Σαριχά, Χαρσιανού, Σάγγαρου (Saghira) και Νικομήδειας με ίππου; του

Δημόσιου Δρόμου (άρα το ταξίοι τελούσε υπό την προστασία της βυζαντινής

κυβέρνησης)· κατ" εξαίρεση για το τμήμα Νικομήδεια - Κωνσταντινούπολη

χρησιμοποιήθηκε ο δρόμος της θάλασσας. Το δρομολόγιο της μετάβα-σης δεν

μπορεί να ανασυντεθεί, επειδή η ταύτιση των δύο πρώτων σταθμών είναι

αβέβαιη και η απόσταση που διανύθηκε προκύπτει έμμεσα μόνο, από την

πυκνότητα των ταχυδρομικών σταθμών. Συγκεκριμένα ο αφηγητής αναφέρει ότι

διέτρεξε 186 σταθμούς, οι οποίοι απείχαν μεταξύ τους 6 χμ, δηλαδή κάλυψε

συνολικά απόσταση 1116 χμ, σε 10 ημέρες (-> μέση ημερήσια επίδοση: 111 χμ),….

 

*

72. Σύμφωνα με τον D. Η. FRENCH, Roman Roads and Milestones  of Asia Minor, Fase. I; The

Pilgrim's  Road, Αγκυρα 1981 [British Institute of Archaeology at Ankara, Monograph, No. 3, BAR

International Series, I05|, 23, 105, η πόλη βρίσκονταν πάνω στο δρόμο των προσκυνητών μεταξύ

των αρχαίων οταθμών Σχοϊναι ( 11,80 χμ από τη Νίκαια) και Mido ( 10,30 χμ από τις Σχοίνες)

αψενό; και Chogeae αφετέρου (8,88 χμ από τη Mido). Ίσοι; πρόκειται για μια εγκατάσταση, που

διαδέχεται τους κοντινούς αρχαίους σταθμούς Mido και Chogeae. Η πόλη απείχε από τις Σχοίνες

περ. 15 χμ και από την Νίκαια περ. 27 χμ.

73. Η απόοταση Σάγγαρος (=Λεΰκαι) - Νίκαια ήταν 30 χμ. Βλ. γι' αυτό, S. SAHIN

Bithynische  Studien Ι- Inschriften griechischer Stadte aus Kleinasien, 71, Βόννη 1978, 10 οημ. 2. Η

απόσταση από τη Νίκαια μέχρι την Πραίνετο ή τις Πύλες ήταν περ. 42 χμ. όπως δείχνει μια

πρόχειρη μέτρηση με τη βοήθεια του χάρτη που σχεδίασε ο LEFORT, Communications, 208.

74.  Ibn Hauqal 195, γαλλ. μετ. J. Η. KRAMERS - G. WIET, Configuration  de la terre,  Βηρυτός

Παρίσι 1964, τόμ. I, 190 κ. ε.  

 

…..προσθέτοντας, ότι κάθε μέρα διανύονταν 15 ως 20 σταθμοί -> μέση ημερήσια

επίδοση: (15x6=) 90 μέχρι (20x6=) 120 χμ. Έτσι με δύο τρόπους επαναλαμβά­

νεται στο κείμενο, ότι η ημερήσια επίδοση ήταν πάνω κάτω 110 χμ.

Η σχέση μεταξύ χώρου και χρόνου είναι σαφέστερη σε σχέση με την

επιστροφή, η οποία πραγματοποιήθηκε από τον πολυσύχναστο στρατιωτικό

δρόμο Νικομήδεια- Αγκυρα - Καισαρεία - Μελιτηνή και διήρκεσε τετραπλάσιο

χρόνο σε σχέση με τη μετάβαση, επεώή, κατά τα φαινόμενα, το ταξίοι της επι­

στροφής, αντίθετα με τη μετάβαση, δεν είχε επείγοντα χαρακτήρα. Ο χρόνος

αυτός κατανέμεται ως εξής: Κωνσταντινούπολη - Άγκυρα 10 ήμερες- μέχρι την

Μελιτηνή (πιθανότατα μέσω Καισαρείας) 20, μέχρι την Κάμαχο 10 ημέρες. Οι

επιδόσεις για τα τρία αυτά τμήματα είναι αντίστοιχα 458 χμ/10η = 46 χμ/η, 640

χμ/20 η = 32 χμ/η και 190-240χμ/10η= 19-24χμ/η. Η παρατηρούμενη σταδιακή

μείωση της μέσης επίδοσης μπορεί γενικότερα να αναχθεί είτε σε φυσιολογική

κόπωση είτε σε φθαρμένους δρόμους. Το πρώτο θα μπορούσε εύλογα να

υποτεθεί, αν οι αρχικοί ρυθμοί πορείας (με βάση τις δυνατότητες του Δημόσιου

Δρόμου) ήταν ιδιαίτερα υψηλοί, αυτό όμως δεν συμβαίνει εδώ. Γνωρίζουμε από

την άλλη πλευρά, ότι ο δρόμος στο τελευταίο τμήμα της διαδρομής ήταν στενός

και δύσβατος, με αποτέλεσμα, πιθανότατα, η πορεία να είναι ιδιαίτερα

δυσχερής 75*. Το λογικό συμπέρασμα από τα δύο αυτά δεδομένα είναι ότι η

κατά 30% μείωση της ημερήσιας επίδοσης στο δεύτερο μέρος της διαδρομής

ήταν αποτέλεσμα της χρήσης ανώμαλων ή φθαρμένων δρόμων,

 

Ο υψηλός βαθμός αξιοπιστίας των πληροφοριών των αράβων γεωγράφων

σχετικά με τις δυνατότητες του Δημόσιου Δρόμου στη διάρκεια του 9ου και του

10ου αιώνα επιβεβαιώνεται από τη μαρτυρία του Κωνσταντίνου Πορφυρογέν­

νητου, ότι η διαδρομή Θεσσαλονίκη – Βελέγραδα 76* , πιθανότατα μέσω Σκοπίων

και Νις, μπορούσε το 10ο αιώνα να καλυφθεί (με ταχυδρομικά άλογα;) σε οκτώ

ημέρες, εάν η πορεία γίνονταν χαλαρά και με παύσεις (-> ημερήσια επίδοση

675 χμ/8η= 84,3 χμ/η ή 635 χμ/8η = 79 χμ/η). Η πληροφορία του λόγιου αυτοκρά­

τορα είναι εσωτερικά αντιφατική, γιατί είναι αδύνατο να καλυφθούν ημερησίως

80 χμ, εάν δεν ακολουθηθούν γοργοί ρυθμοί. Παλαιότερα ο J. Marquant είχε, δικαιολογημένα νομίζω, υπολογίσει ότι η απόσταση αυτή απαιτούσε 19 ημέρες 77*. 

 

75.  Fr. HlLD, Das byzantinische  StraBensystem  in Kappadokien,  Βιέννη 1977 [TIB 2], 142.

. Constantine  Porphyrogenitus,  De Administrando  Imperio,  4215-is , έκδ. G. MORAVCSIK -

 76. R.J. H. JLNKJNS, Washington 21967, 182: από θεσσαλονίκης  μέχρι τον ποταμού Λανοφεως,  εν φ

τό κάστρον εστίν τό Βελέγραδα έπονομαζόμενον.  εστίν όοός  ήμερ<ϊ>ν  οκτώ, ει μή δια τείχους τις,

άλλα μετά αναπαύσεως  πορεύεται. Βλ. και Commentary,  έκδ. R. J. Η. JENKINS, Λονδίνο 1962, 154,

όπου ο εκδότης υποθέτει ότι οι υπηρεσίες του Οξέος Δρόμου ήταν ίσως σε θέση να καλύψουν την

απόσταση στις μισές ημέρες.

77. MARQUART,Streifziige,241 .

 

 Δεν είναι απίθανο ο Πορφυρογέννητος να είχε γράψει «ήμερων ιη ' »

 (> μέση επίδοση 35-38 χμ/η) και να παραλείφθηκε στη συνέχεια το ι από κάποιο

αντιγραφέα, πράγμα που οδήγησε στην αλλοίωση της αριθμητικής ένδειξης.  

Από όλους, όσοι διακινούνταν με το Δημόσιο Δρόμο, οι κρατικοί ταχυδρόμοι, που μετέφεραν ειδήσεις και αυτοκρατορικές κελεύσεις, ήταν σε θέση να επιτύχουν τις υψηλότερες επιδόσεις. Οι συγκεκριμένοι υπάλληλοι ήταν επαγγελματίες, εξαιρετικά σκληροτράχηλοι και ανθεκτικοί στη σωματική κόπωση, και ταξίδευαν μόνοι τους ή το πολύ με ένα σύντροφο , κάνοντας

μικρές μόνο παύσεις, αν και τα κείμενα βεβαιώνουν το αντίθετο, επί πολλές ώρες και ημέρες, φυσικά και στη διάρκεια της νύχτας. Το τελευταίο αυτό στοιχείο διαφοροποιεί τους ταχυδρόμους από τις υπόλοιπες κατηγορίες ταξιδιωτών, οι οποίοι ταξιδεύουν αποκλειστικά στη διάρκεια της ημέρας (η παρατήρηση, βεβαίως, δεν αφορά ορισμένες στρατιωτικές μετακινήσεις και τα θαλάσσια ταξίδια, όταν αυτά είναι πελάγια). Οι αποστάσεις, που μπορούσαν να διανύσουν, ήταν, σύμφωνα με τον Προκόπιο, δεκαπλάσιες από αυτές, που μπορούσε να καλύψει ένας εΰζωνος  άνήρ . Είδαμε πιο πάνω ότι η επίδοση αυτή υπολογιζόταν γύρω στα 40-50χμ/η, άρα ο Προκόπιος είχε κατά νου

αποστάσεις, που κυμαίνονταν γύρο) στα 400 χμ/η ή και παραπάνω, Ο αριθμός

αυτός αποτελεί δυνητικό ανώτατο όριο και έχει λίγο ή πολύ θεωρητικό

χαρακτήρα, αφού συγκεκριμένες πληροφορίες για τέτοιες επιδόσεις προέρχονται από την πρωτοβυζαντινή περίοδο, είναι ελάχιστες και κάθε άλλο παρά αξιόπιστες 80*.

 

78. Die Werke Liudprands  von Cremona. Legatio, 58, έκδ. J. BECKER, Αννόβερο-Λιψία 1915,

ανατ. 1993.207: duobus me mandatoribus.  qui Hydruntem me per mare conducerent.  commendavit.

Βλ. οχετικά j«ti Β. KREK1C Courier Τ rallie between Dubrovnik, Constimi inopie and Thessalonica in

the First Half of the 14th Century, ZRVII, 1952,115 (= Ο ΙΔΙΟΣ, Dubrovnik,  Italy and the Balkans in

the Late Middle Ages,  Λονδίνο 1980, αρ. 3).

79 . ΠΡΟΚΟΙΙΙΟΣ, Ανέκδοτα, 30, έκδ. VEH, Geheimgeschichte,  248 κ. ε.: ές ημέρας όδόν

ευζώνιυ άνδρί σταθμούς χατεστήσαντο, πή μέν οκτώ, πή δέ rotiroiv έλάσσους, ού μέντοι ijoouv εκ

τού επί πλείστον ή κατά πέντε.,.σνχναΐς δέ ίππων δοκιμωτάτων όντων διαδοχαΐς έλαύνοντες ...

δέκα τε... όδόν ήμερίϊϊν αμείβοντες έν ημέρα μι$.

80. Ο ΣΩΚΡΑΤΗΣ, 'Εκκλησιαστική Ιστορία, VII 19, 77146-7729, ισχυρίζεται, ότι ο

Παλλάδιο;, ταχυδρόμος του Θεοδοσίου Β ', μετέφερε με αδιάκοπο καλπασμό (ήλαυνεν) το 421 την

είδηση μια; νίκης επί των Περσών από την Λίμνη Βαν (κοντά στη Θεοδοσίούπολη) ή την

Αρζανηνή (κοντά στην Αμιδα) στην Κωνσταντινούπολη μέσα στον απίστευτο χρόνο των τριών

ημερών. Η εικαζόμενη ημερήσια επίδοση του, ανερχόμενη σε 400-430 χμ, εγγίζει τα όρια του

φανταστικού. Από την άλλη πλευρά, βάσει μιας πληροφορίας του Μάρκο Πόλο γνωρίζουμε, ότι οι

έφιπποι « σκυταλοδρόμοι »-αγγελιοφόροι των Μογνόλων κάλυπταν 375 χμ, ενώ σύμφωνα με τον….Ιμπν Μπαττσύτα, οι σκυταλοδρόμο ι-δρομείς των Ινδιών μπορούσαν να διατρέξουν αποστάσεις

300 χμ την ημέρα (Ν. OHLER, Reisen im Mittelalter,  Μόναχο 21988, 141, Πίνακας). Αλλά οι

επιδοοεις αυτές προέρχονται από άλλα πολιτιστικά και κλιματικά περιβάλλοντα και, το

κυριότερο, βασική προιίπάΟεσή τους ήταν η εναλλαγή των δρομέιον ή ιππέων σε κάθε σταθμό,

προϋπόθεση, η οποία σαφώς δεν ισχύει στην περίπτωση του Παλλαδίου. Από την πλευρά του ο

Λιβάνιος (Libanius Selected  Worts, έκδ. Α. F. NORMAN, τόμ. Il: Selected  Orations,  21, 15-16) μας

παρέχει γραφικές λεπτομέρειες για τον τρόπο μετακίνησης των αυτοκρατορικών αγγελιοφόρων: ο

ήρωας του, ένας υπερήλικα; ιππέας, συνοδευόμενο; από δύο υπηρέτες, κάλυψε με όρείς

(ανθεκτικούς ημιόνους) την απόσταση από την Αντιόχεια μέχρι την Κωνσταντινούπολη,

αναμφίβολα από το «δρόμο των Προσκυνητών», σε 6 μόλις ημέρες (επίδοση: Ι Ιό8χμ/6η= 195 χμ/η)!

Η πορεία δεν διακοπτόταν, παρά μόνο για να αλλαχθούν τα ζώα Οτου; ταχυδρομικούς σταθμούς.

Υποτίθεται ότι ο παράξενος αυτός ταξιδιώτης, που λίγο πριν από την αναχώρηση ήταν έτοιμος

να καταρρεύσει και στη συνέχεια πραγματοποίησε το ταξίδι τη; ζωή; του, δεν γευμάτισε ούτε

ξυρίστηκε ούτε άλλαξε ενδύματα και υποδήματα σε όλη τη διάρκεια της πορείας! Ήδη το δεύτερο

βράδυ είχε φθάσει στι; Πύλε; της Κιλικίας καλύπτοντα; μέσα σε 24 περ. ώρες 247 χμ., ανα ώρα

δηλαδή περ. 10 χμ! Βλ. σχετικά και. CHEVALLIER, Voies  romaines,  223.

Τα παραδείγματα που παρατίθενται κατωτέρω με χρονολογική σειρά

μαρτυρούν μια λογική διακύμανση των επιδόσεων, που ανάγεται μάλλον σε

περιστασιακούς παράγοντες. Ο αγγελιοφόρος που μετέφερε, πιθανότατα από

το δρόμο των Προσκυνητών, στα Ιεροσόλυμα τις θείες κελεύσεις του Ιουστίνου

Α'(15 Ιουλίου-5 Αυγούστου 518)  81*, οι οποίες κήρυτταν νόμιμη την Σύνοδο της

Χαλκηδόνας, κάλυπτε ημερησίως (1740 χμ/21η=) 83 χμ. Αντίθετα ο ταχυδρόμος,

που έφερε την είδηση της δολοφονίας του αυτοκράτορα Μαυρικίου στην

Αλεξάνδρεια, υποτίθεται, ότι διέσχισε το δρόμο των Προσκυνητών και τον

παράκτιο δρόμο Συρίας, Παλαιστίνης και Αιγύπτου, σε 9 μόνο ημέρες (28

Νοεμβρίου- 7 Δεκεμβρίου 602)82*, σημείωσε δηλαδή επίδοση (2368χμ/9η=) 263

χμ/η! Μια απλή και μόνο σύγκριση με το χρόνο του ταχυδρόμου του Ιουστίνου

και το γεγονός, ότι ο κομιστής της είδησης του θανάτου του Μαυρικίου

ταξίδεψε Νοέμβριο, καθιστά την συγκεκριμένη πληροφορία εξαιρετικά ύποπτη.

Μήπως ο αριθμός εννέα δεν αντιπροσωπεύει την πραγματική διάρκεια του

ταξιδιού, αλλά αποτελεί απλά και μόνο ενα μαγικό αριθμητικό στοιχείο,

ενταγμένο σε μια αποδεδειγμένα δαιμονολογική αφήγηση 83* .  Σαφώς πιο……  

*

8Ι. ΒίοςΣά/ία,έ-Λά.  E. SCHWARTZ, Kyriilos von Skythopolis, Λιι\ία 1939, 162.

S2. ΘΕΟΦΥΛΑΚΊΌΙΣΙΜΟΚΑΠΉΣ, Ίστορίαι, Vili 13, 14 (DE BOOK-WJRJH),211: Ένατη δέ

ήμερα, καί άγ·/ελος εις τήν "Αλεξάνδρειαν παραγίνεται πομπέ άον ώς έπος ειπείν τίτν άναίρεσιν

Μαυρικίου τού αντοκράτορος. Βλ. γερμ. μετ. από Ρ. SCHREINER, Theophylaktos Simokattes,

Geschichte, Στουτγάρδη 1985,220, 362 (Kommentar, αρ, 1166).

83. Βλ. σχετικά, Η. ΑΝΑΓΝΩΣΤΆΚΗΣ, Το επεισόδιο του Αδριανού. «Πρόγνωσις» και

«τελεσθέντ<ι>ν δήλιοσις», Β ' Διεθνές Συμπόσιο: Η επικοινωνία στο Βυζάντιο, επιμ, Ν. Γ,

ΜΟΣΧΟΝΑΣ, Αθήνα 1993, 199-202.  

……..γρήγορος από τον ταχυδρόμο του Ιουστίνου ήταν ο αγγελιοφόρος που μετέφερε

την είδηση της δολοφονίας του αυτοκράτορα Φωκά, προφανώς επειδή κάλυψε

πολύ μικρότερη απόσταση: από την Κωνσταντινούπολη μέχρι τις Συκεές

χρειάστηκε 2 ημέρες (5-7 Οκτωβρίου 610), από όπου προκύπτει ημερήσια

επίδοση (358 χμ/2η=) 179 χμ 84*. Ο αγγελιοφόρος που μετέφερε τις αποκρίσεις

του Ηρακλείου από το Γανζάκ, για να αναγνωσθούν μπροστά στο πλήθος, που

είχε συγκεντρωθεί στο ναό της Αγίας Σοφίας, κάλυψε 1860 χμ σε 37 ημέρες (8

Απριλίου-15 Μαΐου 628)85*, ακολουθώντας, όπως είναι λογικό να υποθέσουμε,

το συντομότερο δρόμο Νίσιβη - Έδεσσα - Καισαρεία - Άγκυρα· η ημερήσια επί­

δοση του ανέρχονταν σε (1860χμ/37η=) 50 χμ. Η Ύψωση του Τιμίου Σταυρού

στα Ιεροσόλυμα (21 Μαρτίου 630) ανακοινώθηκε στους πολίτες της πρωτεύου­

σας την 31η του ίδιου μήνα  86* . Επειδή δεν είναι σαφές, αν σημείο αφετηρίας

αυτών που μετέφεραν την είδηση υπήρξε η Πόλη των Ιεροσολύμων ή η

Ιεράπολη 87* , έχουμε δύο δυνατές λύσεις: Η μέση ταχύτητα ανέρχονταν είτε σε

1740χμ/10η= 174 χμ/η είτε σε 1200+190= 1390 χμ/10η 139 χμ/η.

Οι επιδόσεις των ταχυδρόμων της μεσοβυζανηνής περιόδου δεν υστερούν

από τις προαναφερόμενες, αν κρίνουμε από το μοναδικό γνωστό, από όσο …..

 

*

84. Βίος Θεοδιίιρου Συκεώτου, κεφ. 152, έκδ. A.-J. FESTUG1ERE , Vre de Theodore de Sykeon ,

Βρυξέλλες 1970, 121 κ. ε.

85, Πασχάλιον Χρονικόν,  734, 13 και 727- 9. F, ΠΟισκκ. Regesten  der Kaiserurkunden  des

ostromischen  Reiches, I. Teil: Regesten von 565-1025, Μόναχο 1925, αρ. 192, σ. 21.

86. DOLGER, Regesten  I, 22 (αρ. 198). Βλ. επίσης, G. OSTKOGORSKY, Geschichte  des

byzantinischen  Staates, Μόναχο 3Ι963, 87.

87. Giorgio  di Pisidia, Poemi, I. Panegirici  epici,  ΐ'/,δ.  A, PERTUGI, Ettal 1959, 225, V (τίτλος):

Αυτοσχέδιοι προς τήν γενομένην άνάγνωαιν τών κελεύσεων χάριν αποκαταστάσεως τών τιμίων

ξύλων. στ. 1-5: Ώ Γολγοθά σκίρτησον-ή κτίσις πάλιν/δλη σε τιμφχαίχαλεΐ θεηδόχον/έκ Περσίδας

γαρ ό βασιλεύς άφιγμένος/ τόν σταυρόν εν σοί δεικνύει πεπηγμένυν. - σ. 229-230, στ. 104-116:

τούτων παρ' ήμίν τών αγαθών ήγγελμένων ... οτε προσελθών τοίς τνράννοις τών τάφων ό τήν

καθ' ημάς ούσίαν άναπλάσας ζωήν έφήκε τώ νεκρφ τοϋ Λαζάρου... Ό. π., 233 κ. ε. (Commentario).

Ο εκδότης, ό. π., 236, πιστεύει ότι ήταν αδύνατο, με δεδομένη τη σύγχυση, στην οποία ευρίσκονταν

όλη αυτή η ζώνη των πολεμικών επιχειρήσεων, να «απολυθούν» οι κελεύσεις του Ηρακλείου την

31η Μαρτίου από τα Ιεροσόλυμα και να φθάσουν την 31η του ίδιου μήνα στην

Κωνσταντινούπολη, και γι* αυτό υποθέτει ότι ο σταυρός παραδόθηκε στον Ηράκλειο στην

Ιεράπολη ή την Τίβεριάδα, απ" όπου πιθανόν η χαρμόσυνη είδηση απολύθηκε με προορισμό την

πρωτεύουσα. Η υπόθεση αυτή προσκρούει στη ρητή μαρτυρία του κειμένου. Στην τοποθέτηση του

εκδότη μπορεί να αντιταχθεί το επιχείρημα ότι ουσιαστικά ο πόλεμο; είχε κριθεί σε βάρος των

Περσ<;>ν και ότι δεν ήταν αδύνατο μια μικρή ομάδα από επαγγελματίες ταχυδρόμοι^ ή ένας

μεμονωμένος αγγελιαφόρος να καλύνιβυν 175 χμ/η, αν και η επίδοση, που αντιστοιχεί στη διαδρομή

Ιεράπολη-Κωνσταντινούπολη, προσεγγίζει περισσότερο τους μέσους χρόνους, που επιτυγχάνουν

κομιστές αποκρίσεων.  

……..γνωρίζω, παράδειγμα: Ο κομιστής της επιστολής του πάπα Ιωάννη Η ' (965

972) προς το Νικηφόρο Φωκά χρειάστηκε 27 ημέρες (16 Αυγούστου- 12

Σεπτεμβρίου 968)88*, για να μεταβεί από την πρωτεύουσα στη Συριακή ακτή

(ίσως Τρίπολη ή Λαοδίκεια) και να επιστρέψει. Και εδώ έχουμε ως προς τη

μέση ταχύτητα δύο δυνατές λύσεις: 2856 χμ (->Τρίπολη 1428χμ)/ 27η= 106 χμ/η

ή 2528 χμ (-> Λαοδίκεια 1264 χμ) /27η =94 χμ/η.

Από τα στοιχεία που διαθέτουμε, αν εξαιρέσουμε την πληροφορία του

Σιμοκάττη, προκύπτει ότι, κατά την εποχή που εξετάζουμε εδώ, οι επιδόσεις

των ταχυδρόμων κυμαίνονται μεταξύ 50 και 179 χμ. Ως ένα βαθμό η

διαφοροποίηση των επιδόσεων συνδέεται με την απόσταση που πρέπει κάθε

φορά να διανυθεί. Από τις επτά (ουσιαστικά πέντε) καταχωρούμενες επιδόσεις

τρεις είναι κάτω από 100 χμ/η (50,83 και 94), και τέσσερις κάτω από 200 χμ/η

( 106, 139, 174 και 179). Ο μέσος όρος των επτά αυτών επιδόσεων είναι 117 χμ.

Σμικρύνοντας το «διάνυομα» θα λέγαμε ότι η μέση επίδοση των ταχυδρόμων

κυμαίνονταν μεταξύ 83 και 151 χμ την ημέρα.

 

 

ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑΤΑ

 

Στο πλαίσιο της παρούσας μελέτης εξετάσθηκαν αναλυτικά η διάρκεια των

χερσαίων ταξιδιών στο Βυζάντιο μεταξύ των αρχών του 6ου και των μέσων του

11 ου αιώνα, σε συνάρτηση με τις συνθήκες τους. Το φάσμα των μαρτυρούμενων μέσων χρόνων είναι πολύ ευρύ. Μικρότερες αποκλίσεις παρατηρούνται στις επιδόσεις, όταν πρόκειται για την ίδια κατηγορία ταξιδιωτών.

Αυτό επιτρέπει την εξαγωγή μέσων όρων, βάσει των οποίων ήταν δυνατός,

κατά την εξεταζόμενη ιστορική περίοδο, ο προγραμματισμός και η επιτυχής

διεκπεραίωση ιδιωτικών και επισήμων ταξιδιών.

Η διαπίστωση αυτή επιβάλλει την κατανομή των ταξιδιών, των οποίων μπορεί να υπολογιστεί η μέση

διάρκεια, σε έξι κατηγορίες.

Από τη μελέτη των έξι αυτών ειδών-κατηγοριών μπορούν να συναχθούν τα

εξής, πολύ γενικά συμπεράσματα: Τα ιδιωτικά ταξίδια ακολουθούσαν πολύ βραδείς ρυθμούς, όπως επίσης και οι μετακινήσεις στρατιωτικών σωμάτων, …… 

 

88. Die Werke Liudprands  von Cremona.  Legatio,  49 έκδ. BECKER, 201: Igitur...  publicana  illa

epistola  Nicephoro  in Mesopotamiam  mittitur.  unde usque  ad li. Idus Septembris  non est reversus,  qui

afferei  apoiogeticum  nuntium (sic! -η τελευταία λέξη ίσως πρέπει να διορθωθεί σε nuntius). Qua die

cum rediret  et me lateret,  post  biduum, decimo  octavo  scilicet  Kalendas  Octobris...  me adierunt.  Σχε­

τικά με την εκστρατεία το υ Νικηφόρου στη «Μεσοποταμία», βλ. OSTROGORSKY Geschichte,  241.  

 

……………εκτός αν ειδικοί λόγοι επέβαλλαν το αντίθετο. Το μέτρο της κανονικής

στρατιωτικής πορείας κυμαίνεται γύρω στα 15 χμ/η {iter  iustum). Συγκρίσιμες

επιδόσεις διαπιστώνονται στην περίπτωση των εκτοπίσεων επιφανών

εξόριστων. Με τον τεχνικό όρο οδός  ημέρας εύζώνω  άνδρί   , δηλώνεται η

ανώτατη δυνατή ημερήσια επίδοση ενός οδοιπόρου που δεν επιβαρύνεται με

αποσκευές (περίπου 40-50 χμ). Από τα επίσημα ταξίδια τα πρεσβευτικά είχαν

κατά κανόνα μεγάλη διάρκεια. Κατ' εξαίρεση, λιγότερο σημαντικές και μικρό­

τερες σε μέγεθος πρεσβείες μπορούσαν να κινούνται με ταχύτητες εύζιόνον

άνόρός.  Γραμματοκομιστές και μικρές ομάδες, ποτ' διακινούνται με τις

υπηρεσίες του Δημόσιου Δρόμου, καλύπτουν 60-11 0 χμ/η, ενώ OL μεμονωμένοι

ταχυδρόμοι, που μεταφέρουν αυτοκρατορικές εντολές, επιτυγχάνουν, χάρη στη

χρήση αλόγων και τη συχνή αλλαγή τους στους σταθμούς του Δημόσιου

Δρόμου, τους ταχύτερους ρυθμούς, αν και ορισμένες από τις παραδιδόμενες

επιδόσεις-ρεκόρ ανήκουν περισσότερο στο χώρο του επιθυμητού και

φανταστικού.

Μέσα στο σχετικά μακρό χρονικό διάστημα που εξετάζει η παρούσα

εργασία υπήρξαν δύο περίοδοι ακμής στις επικοινωνίες: Η πρώτη στη διάρκεια

του 6ου (μέχρι το 570 περίπου), η δεύτερη στη διάρκεια του 10ου και Που

αιώνα. Η εξέλιξη φαίνεται ανάγλυφα στα δεδομένα που αφορούν την

κυκλοφορία της Εγνατίας οδού, μιας από τις πιο πολυσύχναστες αρτηρίες.

Κατά το 10ο και τον 1 Ιο αιώνα ο δρόμος αυτός μπορούσε να διανυθεί σε όλο

του το μήκος σε 25 ημέρες, ενώ από τους χρόνους των ειδικών υπαλλήλων, που

διακινούν, στη διάρκεια του 6ου αιώνα, επιστολές μεταξύ της παπικής και της

αυτοκρατορικής αυλής, προκύπτει, ότι οι επιδόσεις ήταν κατά τι ταχύτερες στο

πρώτο μισό του αιώνα αυτού. Η διαφορά μπορεί να αποδοθεί πιθανότατα στο

γεγονός, ότι, παρ" όλες τις αυτονόητες επισκευές και εργασίες αποκατάστασης

που έλαβαν χώρα στο ενδιάμεσο χρονικό διάστημα, η κατάσταση του οδικού

δικτύου δεν έφθασε ποτέ στα επίπεδα της πρωτοβυζαντινής εποχής. Φυσικά οι

χρόνοι ήταν πολύ περισσότερο αργοί στη διάρκεια των «σκοτεινών αιώνων» και

της εποχής που ακολουθεί (8ος-9ος αιώνας). Σε αρκετές περιπτώσεις, η

επιδείνωση της κατάστασης των εν χρήσει δρόμων μπορεί να θεωρηθεί ως η

πιθανή κύρια αιτία των χαμηλών επιδόσεων. Ο παράγοντας αυτός σε συνδυ­

ασμό με τη χρήση περιφερειακών συνδέσεων αύξησε τον απαιτούμενο χρόνο για

την επικοινωνία με την περιφέρεια της αυτοκρατορίας και τους γείτονες λαούς.

Από το δεύτερο μισό του 9ου αιώνα έχουμε ενδείξεις, ότι η κατάσταση στα

επικοινωνιακά δεδομένα της αυτοκρατορίας βελτιώνεται αισθητά, ………..

 

Οι εξελίξεις αυτές συμβαδίζουν με την πορεία των τυχών του θεσμού των

κρατικών ταχυδρομείων. Στην υστερορωμαϊκή-πρωτοβυζαντινή τους εκδοχή  

………..(cursus  pubUcus)  εξασφάλιζαν εύκολη, γρήγορη και άνετη επικοινωνία. Στη

διάρκεια της μεταβατικής εποχής οι υπηρεσίες τους παρακμάζουν αργότερα

εμφανίζονται με νέα μορφή (Δημόσιος Δρόμος), στο πλαίσιο μιας

αναδιοργανωμένης, καθαρά «βυζαντινής» διοίκησης, για να φθάσουν το 10ο

1 Ιο αιώνα σε πλήρη ακμή. Στη Μικρά Ασία μάλιστα οι υπηρεσίες του Δημόσιου

Δρόμου λειτουργούσαν, ίσως, ήδη από τα μέσα του 9ου αιώνα στη διαδρομή

Νίκαια - Ικόνιο - Ταρσός, όπως μπορεί να συναχθεί έμμεσα από πληροφορίες

του Ιμπν Χουρνταντμπί και της Συνέχειας του Θεοφάνη. Στη διάρκεια του 10ου

και 11ου αιώνα ο Δημόσιος Δρόμος διέθετε στα Βαλκάνια ορισμένες κύριες

γραμμές επικοινωνίας, ενώ στη Μικρά Ασία, σύμφωνα με τις πολύτιμες

πληροφορίες των αράβων γεωγράφων και του Μιχαήλ Ψελλού, υφίσταται και

λειτουργεί αποτελεσματικά ένα ιδιαίτερα πυκνό δίκτυο γραμμών και στα δύο

τμήματα της αυτοκρατορίας οι σταθμοί -ιπποοτάσια διέθεταν ο καθένας τους

τέσσερα ή εξι άλογα και εξυπηρετούνταν από τους γνωστούς «εξκουσσάτους

του Δρόμου». Από τη σύγκριση του αριθμού των ίππων και των εξκουσσάτων

της μεσοβυζαντινής εποχής με εκείνο των ίππων και των ιπποκύμων της

εποχής του Προκοπίου89*, αλλά και της έκτασης που κατελάμβαναν οι εν

λειτουργία γραμμές του Δρόμου, κατά το 10ο και 1 Ιο αιώνα, με την εικαζό­

μενη από της πηγές της ύστερης αρχαιότητας έκταση, που κατελάμβαναν οι

γραμμές του cursus publicus, συνάγεται έμμεσα η ποσοτική και ποιοτική

υπεροχή των κρατικών ταχυδρομείων στη διάρκεια της πρωτοβυζαντινής

περιόδου. Η κατάσταση αυτή είχε, αυτονόητα, πολλαπλές ευεργετικές συνέπειες

για την επικοινωνία και τη διάρκεια των ταξιδιών και διήρκεσε μέχρι το

τελευταίο τρίτο του 11ου αιώνα, οπότε οι εισβολές των Σελτζούκων έθεσαν, όσο

αφορά βέβαια τη Μικρά Ασία, τέρμα στην ύπαρξη του θεσμού αυτού.

 

89. Μιχαήλ Ψελλός, 'Ιστορικοί Λόγοι, Επιοτολαί καί άλλα ανέκδοτα, εκδ. Κ. Ν. ΣΑΟΑΣ,

Μεσαιωνική Βιβλιοθήκη, τόμ. Ε', Παρίσι 1876, 532: ε$ ή τέσσαρα τών ταχνδρίψούντων ίιποζν

γίων εκάστη (αντί έκάστψ) τών σταθμών έπιστήσασα·λαι ΠυοκοίίίΟΣ, Ανέκδοτα, 30.4, έκδ. VEH,

Geheimgeschichte, 248: ίπποι δέ ισταντο Ες τεσσαράκοντα έν οταθμφ έκάστφ. ίπποκόμοι δέ κατά

λόγοντοΰτών ίππων μέτρον έτετάχατο έν πασι οταθμοΐς.  

 

 

ΧΙΛΙΟΜΕΤΡΙΚΕΣ ΑΠΟΣΤΑΣΕΙΣ 

 

1. ΧΕΡΣΟΝΗΣΟΣ ΤΟΥ ΑΙΜΟΥ

1.1. Διαγώνιος  Δρόμος

Αδριανούπολη περίπου 700 Βιμινάκιο . (90*)

Ναϊσσός 174 Βιμινάκιο.

Αδριανούπολη 250 Καινσταντινούπολη .( 91*)

 

1.2. Βουλγαρία —Κωνσταντινούπολη

Αγχίαλος 312 Κωνσταντινούπολη. Επί μέρους αποστάσεις: Αγχίαλος 36

Δεβελτός 27 Sadame 27 Ostodizo 27 Burtodizo 27 Βεργούλη 21 Δριζίπαρα

24 Τζουρουλός 27 Ηράκλεια 27 Κενόν Φρούρίον 42 Μελαντιάς 27

Βυζάντιο 92* .

 

1.3. Θεσσαλονίκη —Δούναβης

Θεσσαλονίκη 635 Βελέγραδα. Αποστάσεις των επί μέρους τμημάτων:

Θεσσαλονίκη 140 Στόβοι 70 Σκούποι 175 Ναϊσσός 250 Σιγγηδών (=

Βελέγραδα)93*.  

90.Itinerarium Burdigalense,  έκδ. Ρ. GEYER. Itinera Hierosolymitana  saec. IIII-VIII, Πράγα

Βιέννη-Λιψία 1898, ανατ. Νέα Υόρκη-Λονδίνο 1964, 10-12. Σύμφωνα με τον C. J. JlRECEK, Die

Heerstrae von Beigrad nach Constantinopel  und die Balkanpasse.  Eine historisch-geographische

Studie, Πράγα 1877, ανατ. Αμστερνταμ 1967, 165, μεταξύ Carassiira και Arra έχουν παραλειφθεί ο

σταθμό; Opizus κι ένας άλλος αγνώστου ονόματος, ενώ δύο σταθμοί πρέπει να συμπληρωθούν και

πριν από το Daphabae (ένας, επίσης άγνωστος, και η Αδριανούπολη).

91 Itinerarium Antonini Augusti,  in: Itineraria Romana, τόμ. Ι, έκδ. Ο. CUNTZ, Λιφια 1029, 48

It. Burd.,  έκδ. Geyer, 12-13· JIREC EK Heerstrae, 165-166 (με προσθήκες και διορθώσεις).

92. It. Anton., έκδ. CUNTZ, 33. Sadame αποτελεί αναμφί|·!ολα παρεφθαρμένη μορφή του

θρακικού ονόματος της Αδριανούπολη; Uscudama. Όπω; προκύπτει από άλλο χωρίο του ίδιου

Οδοιπορικού, ό. π., 20, όπου επαναλαμβάνεται το ιμήμα Αόρισνούπολη-Βυζάντιο, η ένδειξη

Tarpodizo XXXII m. p. = 48 χμ πρέπει να οβελίσθεί και να μη ληφθεί υπ" όψη στον υπολογισμό της

απόστασης, γιατί ο σταθμός Tarpodi/o είναι άγνωστος (βλ. σχετικά, J1REEEK, Heerstrae, 47).

93. Ν. G. L. HAMMONO, A History  of Macedonia, τόμ. Ι, Οξφόρδη 1972, 172-173- Κ. MILLER,

Itineraria Romana. Romische Reisewege an der Hand der Tabula Peutingeriana,  Στουτγάρδη 1916,

ανατ. Ρώμη 1964, 571-573- It. Burd.  έκδ. GEYER, 10-11. Ο JENKINS, Commentary, 154, υπολογίζει

τη συνολική απόσταση Θεσσαλονίκης-Ναϊσσοΰ μέσω Σκοπίων λίγο παραπάνω από τα Οδοιπο­

ρικά σε 450 μίλια, δηλαδή 675 χμ. ΔΙΑΡΚΕΙΑ ΧΕΡΣΑΙΩΝ ΤΑΞΙΔΙΩΝ ΚΑΙ ΜΕΤΑΚΙΝΗΣΕΩΝ 31  

 

1.4. Εγνατία Οδός

Κωνσταντινούπολη 1138 Αυλώνα, Κωνσταντινούπολη 1131 Δυρράχιο

(Εγνατία οδός). Επί μέρους τμήματα: Κωνσταντινούπολη 600 Θεσσαλο­

νίκη 531 Δυρράχιο, Θεσσαλονίκη 538 Αυλώνα 4.

 

1.5. Θέμα Ελλάδος

Θήβα 175 Κόρινθος  95*  

 

2. ΙΤΑΛΙΑ

Αυλώνα 631,5 Ρώμη. Επί μέρους τμήματα: Αυλώνα 433,5 Καπύη 198

Ρώμη(96*).  

3. ΜΙΚΡΑ ΑΣΙΑ

3.1. Δυτική Μικρά Ασία

Έφεσος 214 Χώνες. Επί μέρους αποστάσεις: Έφεσος 48 Τράλλεις 140,5

Λαοδίκεια 22,5 Κολοσσες 3 Χώνες (97*).

 

3.2. Βορειοδυτική Μικρά Ασία

Κατησία/Δαφνουσία 200 Κωνσταντιούπολη (98*).

 

3.3. Βόρεια Μικρά Ασία

Αμάσεια περίπου 615 Κωνσταντινούπολη . Επί μέρους αποστάσεις:

Κωνσταντινούπολη 89 Νικομήδεια 40 Σάγγαρος 75 DUzce (κοντά στην

Προυσιάδα επί Ύπίω) 45 Κλαυδιούπολη 55 Κράτεια/Qarabuli (Gerede)

160 Γάγγρα 150 Ευχάϊτα". (99*)

94. It. Anton., έκδ. CUNTZ,48: A Dyrrachio Bizantium m. p. DCCLIIII It. Burd.,  έκδ, GEYER,

28: Fitomnis summa ab Heraclea per Maeedoniam Aulona usque mitia DCLXXXVHI. Η απόσταση

Ηράκλεια-Κωνσταντινούπολη ήταν 70 μίλια (It. Anton., έκδ. CllNTZ, 50). Αρα η απόσταση

Αυλώνα-Κωνσταντινούπολη ήταν 758 μίλια. Βλ. και OBERHLMMER, Egnatia Via, στήλ. 1989

1990.

95. [ίλ. J. KODER - Er. H1LD, Hellas undThessaiia, Βιέννη 1976 |Τ1Β 11,96.

96. It. Burd..  t'Ab. GEYER. 29-30: Fit summa ab Aulona usque Capua mitia CCLXXXVIIII... Fit

a Capua usque ad urbem Romam milia CXXXVI.  Ο G. RADTKE, Viae piiblicae Romanae, RE,

Supplementband'XIII, στήλ. 1511-1512 (με χάρτη), διορθώνει την ένδειξη 136 σε 132.

97. Βλ. σχετικά, ΣΤΡΑΒΩΝ XIV 29, 2- BELKE - MERS1CH, Phrygien und Pisidien, 139 και σημ.

1,223- W. RUGE, Tralleis, RE, 2. Reihe, VI A, 2, στήλ. 2124. Γενικά για το δρόμο αυτό, |ΐλ. Τ. R. S.

BROUGHTON, An Economic Survey of Ancient Rome, IV (Roman Asia), New Jersey 1959, S63- D.

MAGIE, Roman Rule in Asia Minor to the End of the Third Century after Christ,  Princeton, New

Jersey 1950,797.

98. ΓΡΗΙΌΡΑΣ, 'Ιστορία 'Ρωμαϊκή, τόμ. 1, IV 85: 1000 στάδια.

99. Οι αποστάσεις δίδονται με μεγάλη επιφύλαξη, επειδή η ταύτιση THIV σταθμών που ανα­

φέρονται στα υστερορωμα'ίκά Οδοιπορικά είναι εξαιρετικά προβληματική, το ίδιο και η πορεία ……..

 

Αμάσεια 778 Κωνσταντινούπολη. Επί μέρους τμήματα: Αμάσεια 50

Ευχάϊτα 150 Γάγγρα 120 Αγκυρα 458 Κωνσταντινούπολη  (100*)

Νικομήδεια περίπου 1110 Κάμαχος —> Κωνσταντινούπολη 1200 ή 1312

Κάμαχος (101*).  

4. ΔΙΑ ΜΕΣΟΥ ΤΗΣ ΜΙΚΡΑΣ ΑΣΙΑΣ

4.1. Κωνσταντινούπολη/Νίκαια —Συρία

Κωνσταντινούπολη 1168 Αντιόχεια (μέσω της οδού των Προσκυνητών).

Επί μέρους τμήματα. Κωνσταντινούπολη 458 Άγκυρα. Κωνσταντινούπολη

956 Ταρσός. Ανάλυση αποστάσεων: Κωνσταντινούπολη 89 Νικομήδεια

64,60 Νίκαια 93,88 Dablae 91,85 Ιουλιούπολις 36,10 Λαγάvια 22,6 9

Μνίζος 59,90 Άγκυρα 96,3 0 Ασπόνα 139,9 8 Κολώνεια Αρχελάϊς 82,42

Σάσιμα55,16 Τύανα 124,5 2 Ταρσός 211,5 Αντιόχεια  (102*)

Κωνσταντινούπολη 1160 Αντιόχεια (μέσω Ικονίου). Επί μέρους τμήματα:

Ταρσός 403 Αραβικά μίλια ( Ι μίλι =1,9 χμ) =766 χμ Μαλάγινα. Ανάλυση:

Ταρσός 38 Ποδανδός 10 Λούλον 44 Ηράκλεια 87 Ικόνιον 59 Αμόριον 39

Εβραϊκή 53 Δορύλαιον 73 Μαλάγινα 5 «αυτοκρατορικοί σταύλοι» 30 al-…… 

………του δρόμου. Βλ. σχετικά, ΚΙ. BELKE, Paphlagonien  und Honorias  , Βιέννη 1996 [TIB 9], 117-123 και

χάρτη στο τέλος του βιβλίου- LEFORT, Communications. 208 (χάρτης)- Κ. Fr. DORNER, Dusae ad

Olympum. Ein topographische r intum, G. F.. MYI.ONAS (επιμ.). Studies presented  to D. M. Robinson

on his Seventieth Birthday, τόμ. I, Saint Louis Miss, 1951, 374 κ. ε.- A. M. MANSEL, Zur Lage des

Hannibalgrabes, Archaologischer  Anzeiger 1972, 260 κ. ε.· BROUGHTON, Roman Asia, 862· Ion

Hauqal, Configuration  de la terre,  τόμ. I, 190 κ. ε. HILD, Straensystem,  104- C. MANGO- 1.

SEVCENKO, Three Inscriptions ol the Reigns ol Anastasius I and Constatine V, flZ65, 1972, 384 W.

M.RAMSAY, The Historical Geography of Asia Minor, Λονδίνο 1890, ανατ. Αμστερνταμ 1962,259.

1 . Για την απόσταση μεταξύ Γάγγρας και Αγκυρας, βλ. BELKE, Paphlagonien  und

Honorias,  135.

. Η πρώτη ένδειξη (1200 χμ) βασίζεται στον Ιμπν Χαουκάλ που δίδει 1110 χμ από την

Κάμαχο μέχρι τη Νικομήδεια α' ενα δρομολόγιο βορειότερο από τη γραμμή Καισαρεία-Αγκυρα (βλ.

παραπάνω). Η δεύτερη βασίζεται στα Οδοιπορικά και προκύπτει από τις εξής επί μέρους

αποστάσεις: Κωνσταντινούπολη 458 Αγκυρα 297 Καισαρεία 342 Μελιτηνή περίπου 215 Κάμαχος.

Για την πρώτη χιλιομετρική ένδειξη, βλ. παραπάνω, για τις τρεις υπόλοιπες, βλ. It. Anton., έκδ.

CUNTZ, 29. Εξαιρειικά προβλημσιικό είναι το τμήμα Μελιτηνή-Κ άμαχο ς. Οι διάφοροι σταθμοί,

που κατονομάζονται στο συγκεκριμένο και τα υπόλοιπα υστερορωμα'ίκά Οδοιπορικά, είναι

δύσκολο να ταυτιστούν, αλλά σε κάΗε περίπτοιση ανήκουν σε περισσότερε; από μία διαδρομές,

όπως φαίνεται από το βιβλίο του HILD, Stratiensystem,  Kane 15, Route D 3, 142-148. Έτσι η

απόσταση των 251 m. p. =376 χμ, που δίδει το It. Anton., δεν ανταποκρίνεται στα πράγματα. Η

ευθεία απόσταση μεταξύ των δύο πόλεων είναι μόλις 142 χμ., τα μήκη των διαφόρων διαδρομών

από τη μια στην άλλη κυμαίνονται μεταξύ !90και240χμ->215 χμ (ως μέσος όρος).

102. MANSEL, Lage, 260-261- French, Pilgrim's  Road. 102-123- It. Burd..  έκδ, GEYER, 17. 

………Ghabra (= Ερίβωλος ή Αήρ) 24 Στενά (103*). Μαλάγινα 183 Κωνσταντινού­

πολη, Ανάλυση: Μαλάγινα (Pasalar  104*) 30 Νίκαια 64,60 Νικομήδεια 89

Κωνσταντινούπολη. Ταρσός 211 Αντιόχεια (105*)

Νίκαια 1014,4 (δρόμος των Προσκυνητών) ή 1007 (στρατιωτικός δρόμος

Μέσω Ικονίου) Αντιόχεια.  

4.3. Κωνσταντινούπολη —Παλαιστίνη

Κωνσταντινούπολη 1746 Ιεροσόλυμα  106*.  

4.4. Περσία— Κωνσταντινούπολη

Γανζάκ 1861 Κωνσταντινούπολη. Επί μέρους αποστάσεις: Γανζάκ 230

Νινευΐ 230  Νίσιβις   296 Έδεσσα    107*   350 Καισαρεία 108* 397Αγκυρα109*  458

Κωνσταντινούπολη.  

4.5. Αρμενία—Κωνσταντινούπολη

Θεοδοσιούπολη 1179 Κωνσταντινούπολη 110* 

103. Kitab al-Masalik wa' l-Mamalik  (Liber viarum et regnorum), auctore Ibn Khordadhbeh,

exb. M. J. DE GOEJE, Λάιντεν 21967, 73-74- A. TOYNBEE, Constantine  Porphyrogenitus  and his

World, Λονδίνο 1973, 108, όπου η απόσταση Λούλον-Κωνσταντινούπολη, υπολογίζεται, λανθα­

σμένα, σε 431 (αντί για 414) αραβικά μίλια- Ρ ATTEND ΕΝ, Warning System, 269 κ. ε. Ο δρόμος

αυτός, ο οποίος συχνότατα αξιοποιήθηκε κατά την 4η δεκαετία του 9ου αιώνα από τους

αραβικούς και βυζαντινούς στρατούς (βλ. Συνέχεια Θεοφάνονς, 126) στη διάρκεια των σφοδρών

συγκρούσεων που κορικρώθηκαν με την άλωση του Αμορίου, ελάχιστα υπολείπονταν σε μήκος από

το δρόμο των Προσκυνητών, Οι λεπτομερείς ενδείξεις αποστάσεων από τον άραβα γείιτγράφο

μπορούν να αξιοποιηθούν ως μια ένδειξη ότι στη γραμμή αυτή λειτουργούσαν, ενωρίτερα από τα

μέσα του 9ου αιώνα, οι υπηρεσίες του Δημόσιου Δρόμου. Το δρόμο αυτό χρησιμοποίησε πιθανότα­

τα κατά τη φυγή του το 834 και ο στρατηγός Μανουήλ, για να φθάσει δημοσίοις  οχήμασι από τις

Πύλες της Βιθυνίας μέχρι τών κλεισονρών Συρίας (ό. π., 632y. Η).

104 CL. Foss, Byzantine Malagina and the Lower Sangarius, AnafoJjan Studies 40, 1990, 161

κ. ε.

105. It,. Burd.,  ίκδ. GEYER, 17

106. It. Burd.,  έκδ. GEYER, 26.

107 .H.A. M AN AND I AN, Tte Tracte and Cities  of Armenia  in Relation to Ancient World Trade,

μετ. Ν. G. GARSOIAN, Λισσαβόνα 1965. 169: From Ganjak to Nineveh 120. freni there to Nisibis 120,

from there to Urfa 150. - Ένα αρμενικό μίλι ήταν ίσο με 1917,6 μέτρα. Σχετικά, ό. π., 171.

108. Τα μήκη των διαφόρων τμημάτων του δρόμου Έδεσσα-Καισαρεία προκύπτουν είτε από

άπλες μετρήσεις με βάση τους χάρτες του H1LD, Straensystem,  127-129, eile από ίο It. Anton., έκδ.

CUNTZ, 24-25 (Γερμανίκεια XX Σηκός Βασιλίσσης Χ Δολίχη XII Ζεϋγμα XX Bemmaris XXV

Έδεσσα) και Εχουν ως εξής: Καισαρεία 50 Φαλακρού Κάστρον 35 Ge/bcl 68 Κουκουσός 68

Γερμανίκεια 130 Έδεσσα 297.

109 ft. Anton., εκδ. CUNT/, 29: Item ab Ankyra per Nisam Caesaream  m. p. CXCVIII.

110 Το αρμενικό οδοιπορικό δίδει τις αποστάσεις ως εξής: Καρίν/θεοδοσιούπολη 100

Συνοριακή Τάφρος 90 Κολώνεια 100 Νεοκαισάρεια 80 Αμάσεια 105 Γάγγρα 80 Αγκυρα 120

Κωνσταντινούπολη. Οι αποστάσεις είναι σε αρμενικά μίλια. Βλ. σχετικά, MANANDIAN, Trade,

 

5. ΣΥΡΙΑ—ΜΕΣΟΠΟΤΑΜΙΑ

Αντιόχεια 538 Νίσιβις. Επί μέρους τμήματα. Αντιόχεια 115 Βέρροια.

Βέρροια 61,5 (ως μέσος όρος των αριθμών 56 και 67) Ιεράπολη

>Αντιόχεια 191-20 2 -> 196 (αις μέσος όρος) Ιεράπολη. Ανάλυση: Ιεράπο-λη

42 Βάτνα 34 ή 45 Βέροια 27 Χαλκίς 46 Ίμμα 42 Αντιόχεια 111 Ιεράπολη

(228 m.p,=) 342 Νίσιβις. Ανάλυση: Νίσιβις 24 Μάκαρτα 28 Rene (Kefr

Tut) 36 Ρήσαινα/Θεοόοσιούπολις 35 Tell Sahal 32 Κάρραι 30 Βατάνη 22

Καικιλία21 Ιεράπολις 112*.

Αντιόχεια περίπου 538- (12 οκταστάδια μίλια =18) -> 520 Δάρας  113*.

 

6. ΣΥΡΙΑ—ΑΙΓΥΙΙΤΟΣ

Αντιόχεια 96 Λαοδίκεια. Αντιόχεια 260 Τρίπολις. Αποστάσεις μεταξύ των

επί μέρους σταθμών: Αντιόχεια 7,5 Δάφνη 16,5 Ύδατα 12 Πλάτανος 12

Bachaias 24 Cartelas 24 Λαοδίκεια 21 Gavala 19.5 Balaneas 15 Maraceas

24 Αντάραδος 18 Spiclin 18 Basiliscum 12 Areas 12 Orthosia 6 Bruttus 18

Τρίπολις   114*.

Αντιόχεια 1203 Αλεξάνδρεια ,115* 

169, 171, Η συνολική απόσταση είναι [ίάσει των προηγουμένων 1294. Ο έλεγχος ιοστόσο των επί

μέρους αποστάσεων με βάση τα υστερορωμα'ίκά Οδοιπορικά δείχνει ότι η αξιοπιστία τοιι αρμε­

νικού Οδοιπορικού είναι περιορισμένη (η Αγκυρα λ. χ. δεν απέχει μόνο 230 χμ, αλλά τη διπλάσια

απόσταση, δηλ. 458 χμ από την Κωνσταντινούπολη). Η συνολική απόσταση μεταξύ θεοδοσιού

πολη; και Κωνσταντινούπολης δίδεται ακριβέστερα, σε σχέση με το ταξίδι των αμερικανών ιερα­

ποστόλων Dwighi και Smilh το έτος 1833 (Α. BRYER - D. W1NF1ELD, The Byzantine Monuments

and Topography  of Pontos.  "With Maps and Plans by R. ANDERSON and Drawings by J. WINFIELD,

τόμ. A', Washington 1985 IDumbiinon Oaks Studies 201,21 και σημ. 30): Είναι 786 μίλια ή 1179 χμ.

111 . Ε. ΗΟΜΟΜΑΝΝ. Syria, (Itinerarien und liomerstraen) , RE, 2. Reihe, 8, στήλ. 1657-1658.

Ο ΠΡΟΚΟΠΙΟΣ, 'Υπέρ τών πολέμων li 12, 1, εκδ. VEH, Perserkriege,  284, υπολογίζει την απόσταση

μεταξύ Ιεραπόλεως και Βέροιας σε 84 στάδια, δηλ. σε 12 επταστάδια μίλια (=18 χμ), λανθασμένα

όμως, όπως προκύπτει από τις επί μέρους αποστάσεις που δίδονται πα) πάνω. Χαμηλός φαίνεται

και ο υπολογισμό; τη; απόστασης μεταξύ Ιεραπόλεως και Βάτνας από τον P. MAKAVAL (εκδ.),

Egerie,  Journal de Voyage  (Itineraire) [SC 296], Παρίσι 1982, 200 σημ. 1, σε 26 χμ.

112 . It. Anton., έκδ. CUNTZ, 26- MILLER, Itineraria Romana, 769-770.

113, ΠΡΟΚΟΠΙΟΣ, 'Υπέρ τών πολέμων, 1 10. 14, έκδ. VKH. Perserkriege,  66: απέχει δέ αντη

(sc. πόλις έν χιυρίω Δάρας) πόλεως μέν Νισφεως σταδίοιις εκατόν δνοΐν δέοντας.

114 . |£i. HONtGMANN, Syria, στήλ. 1653-1656.

115.  MILLER Itineraria  Romana, 801: 802 m. p.  

 

 

ΤΕϠΟΣ

 

 Μελέτη  Ι. ΔΗΜΗΤΡΟΥΚΑΣ

Τίτλος    ΕΝΔΕΊΞΕΙΣ ΓΙΑ ΤΗ ΔΙΆΡΚΕΙΑ ΤΩΝ ΧΕΡΣΑΊΩΝ ΤΑΞΙΔΙΏΝ

ΚΑΙ ΜΕΤΑΚΙΝΉΣΕΩΝ Στο ΒΥΖΆΝΤΙΟ (6ος-11ος ΑΙΏΝΑΣ) 

Ενδέχεται κατά την ψηφιοποίηση λόγω πολυτονικού να υπάρχουν ορισμένα ορθογραφικά προβλήματα Την πρωτότυπη μελέτη μπορείτε να την διαβάσετε σε pdf    εδώ 

 

ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ ΕΛΛΗΝΩΝ ΔΙΚΤΥΟ 2010 μ.Χ.

 

Για να δείτε κάποιες σελίδες πρέπει να έχετε τον flash player που μπορείτε να βρείτε πατώντας στο εικονίδιο δίπλα.

Πνευματικά δικαιώματα © 2009

 Συντελεστές  και επικοινωνία μαζί μας

       SiteLock