Facebook Twitter Google LinkedIn

 


 

 

πίσω

ΠΕΡΙ ΤΟΥ  ΣΤΡΑΤΟΥ, ΤΟΥ ΣΤΟΛΟΥ, ΚΑΙ ΤΗΣ ΡΩΜΕΙΚΗΣ  ΔΙΠΛΩΜΑΤΙΑΣ

Ο ΣΤΡΑΤΟΣ


Η διοίκηση της Ρωμηοσύνης  ήταν στενά συνδεδεμένη με τις στρατιωτικές της δυνάμεις. Η Αυτοκρατορία περιστοιχιζόταν από εχθρούς. Ποτέ ούτε για μια στιγμή, δεν μπορούσε η κυβέρνηση να αισθανθεί ότι δεν κινδυνεύει από μια ξένη εισβολή, από μια επιδρομή που θα ήταν δυνατόν να απειλήσει ακόμα και την πρωτεύουσα. Η ίδια η ύπαρξη της αυτοκρατορίας εξαρτιόταν απ’ τον τρόπο που θα κατόρθωνε να επιβληθεί στα γύρω έθνη,-από ένα δραστήριο και πάντα έτοιμο στρατό και στόλο και από μια συνεχή διπλωματία.
Οι Βυζαντινοί δεν ήταν από φυσικό τους λαός στρατοκρατικός. Πίστευαν βέβαια, ότι η στρατιωτική ανδρεία ήταν κάτι το αξιοθαύμαστο, δεν ήταν όμως γι’ αυτούς όπως για την μετέπειτα ιπποτική Δύση, το μόνο επιθυμητό χάρισμα. Ο θριαμβευτής στρατηγός έμενε πάντα ένας δοξασμένος θεράπων του κράτους. Η ανάγκη ήταν που τους υποχρέωνε να οργανωθούν εγκαίρως από άποψη στρατιωτική και να δώσου στις στρατιωτικές υποθέσεις μια προσοχή επιστημονική. Αυτό τους ωφέλησε πάρα πολύ. Σε όλο το Μεσαίωνα, το Βυζάντιο ήταν η μόνη χώρα όπου μελετούσαν με προσοχή και ηρεμία την τακτική του πολέμου, την οργάνωση του στρατού και γενικά την στρατηγική τέχνη.

 Το Βυζάντιο έδωσε ολόκληρη σειρά από αξιόλογους στρατιωτικούς συγγραφείς και πολλοί απ’ τους ιστορικούς του ενδιαφέρθηκαν για τις στρατιωτικές επιχειρήσεις. Χάρη σ’ αυτούς μπορούμε να παρακολουθήσουμε, με ορισμένα βέβαια κενά, την ιστορική εξέλιξη των βυζαντινών όπλων. Για τους πρώτους αιώνες έχουμε τον ρωμαίο Vegetius του 4ου αιώνα και στο τέλος του 5ου το σχολαστικό θεωρητικό Urbicius. Τον 6ο αιώνα ο Προκόπιος είναι πάνω απ’ όλα στρατιωτικός ιστορικός. Και λίγες δεκαετίες αργότερα, ο αυτοκράτορας Μαυρίκιος έγραψε το ΣΤΡΑΤΗΓΙΚΟΝ του, μια ανεκτίμητη πραγμάτεια για τον στρατό της εποχής. Γύρω στο 900 περίπου, ο αυτοκράτορας Λέων ΣΤ΄, ένας απ’ τους λίγους αυτοκράτορες, που δεν ήταν στρατιώτης, σταχυολόγησε μια πραγμάτεια, σχετικά με όλα τα στρατιωτικά θέματα, που είναι γνωστή με τον τίτλο ΤΑΚΤΙΚΑ. Γύρω στο 960, ένας απ’ τους στρατηγούς του Νικηφόρου Φωκά αφιέρωσε στον βασιλέα του ένα εγχειρίδιο όπου πραγματεύεται τους πολέμους του ανατολικού μετώπου, και λίγο αργότερα, ένας συγγραφέας άγνωστος σε μας, έγραψε ένα άλλο στρατιωτικό εγχειρίδιο.

Πολιορκία . χρονικό Σκυλίτση

 Τον 11 αιώνα ο παλιός στρατιωτικός Κεκαυμένος κατέγραψε με μορφή διαλόγου ένα μέρος απ’ την εμπειρία του, ενώ στις αρχές του 12ου, η Άννα Κομνηνή δεν μπορεί να κρύψει το ενδιαφέρον της και το πάθος της για τις στρατιωτικές επιχειρήσεις. Την εποχή εκείνη όμως ο βυζαντινός στρατός είχε αρχίσει πια να παρακμάζει.
Όταν ο Κωνσταντίνος ίδρυσε την Πόλη του στον Βόσπορο, ο ρωμαϊκός στρατός περνούσε μια περίοδο αλλαγής. Ο 3ος αιώνας ήταν ένας αιώνας φοβερός. Είχαν φανεί οι κίνδυνοι που μπορούσαν να προέρθουν απ’ την οργάνωση του στρατού. Η φρουρά των πραιτωριανών ανέβαζε και κατέβαζε τους αυτοκράτορες και οι διοικητές των μεγάλων επαρχιών, που με ένα νεύμα τους μπορούσαν να κινήσουν λεγεώνες ολόκληρες, βρίσκονταν σχεδόν συνεχώς σε κατάσταση ανταρσίας. Ο Διοκλητιανός και ύστερα απ’ αυτόν ο Κωνσταντίνος επιχείρησαν να κάνουν μεταρρυθμίσεις. Εγκαταστήσανε στα σύνορα τακτικά σώματα από στρατιώτες, που το επάγγελμα τους ήταν κληρονομικό και που πληρώνονταν με γαίες-τους Limitanei-και ύστερα οργάνωσαν έναν κινητό κεντρικό στρατό-τους Comitatenses-υπό την αρχηγία του αυτοκράτορα, που μπορούσε να σπεύσει σε οποιοδήποτε σημείο υπήρχε ανάγκη.


Αυτό όμως δεν ήταν αρκετό. Ο στρατός και ως προς τον εξοπλισμό και ως προς την τακτική του, ήταν πια ξεπερασμένος. Οι βαριοί λεγεωνάριοι δεν μπορούσαν πια να αντιμετωπίσουν τους ιππείς των βαρβάρων. Η νίκη του Ιουλιανού το 357, εναντίον των Γερμανών στο Στρασβούργο, ήταν ο τελευταίος θρίαμβος του ρωμαϊκού πεζικού. Είκοσι χρόνια αργότερα, στην τρομερή καταστροφή της Ανδριανούπολης, φάνηκε η αδυναμία τους μπροστά στους Γότθους ιππείς. Στην Ρώμη είχαν ήδη αντιληφθεί την ανάγκη του ιππικού και είχαν πολλαπλασιάσει τα ιππικά σώματα. Οι ανάγκες όμως τώρα ξεπερνούσαν τις διαθέσιμες δυνάμεις. Ο Θεοδόσιος Α΄ που τον είχαν καλέσει να αναδιοργανώσει, όσο το δυνατόν γρηγορότερα την Αυτοκρατορία, αποφάσισε κι αυτός να χρησιμοποιήσει βαρβαρικό ιππικό για ν’ αντιμετωπίσει το ιππικό των βαρβάρων. Δημιούργησε τους φοιδεράτους(υπόσπονδους), συντάγματα δηλαδή βαρβάρων ή φυλές ολόκληρες, που υπηρέτησαν μαζί με τους Ρωμαίους, με αρχηγό τον δικό τους ηγεμόνα. Αυτό ήταν ένα μέτρο απελπισίας και κατέστρεψε την Δύση. Οι φοιδεράτοι μπορεί να αναχαίτισαν τον Αττίλα, οι αρχηγοί τους όμως που έγιναν μεγάλοι Ρωμαίοι στρατηγοί, είχαν υπερβολική δύναμη. Βάρβαροι σαν τον Ρικίμερο ή τον Οδόακρο, έδιναν σε όποιον ήθελαν το αυτοκρατορικό στέμμα, ως τη στιγμή που αποφάσισαν ότι ήταν πολύ απλούστερο να μην υπάρχει καθόλου αυτοκράτορας στην Ιταλία. Στην Ανατολή μετά την αποτυχία του Γότθου Γαϊνά, η αυτοκρατορική οικογένεια με κόπο συγκρατούσε τους φοιδεράτους, ώσπου ο Λέων Α΄ και ο γαμπρός του Ζήνων κατόρθωσαν να περιορίσουν την δύναμη τους σε σημείο που να είναι δυνατόν να τους ελέγχουν, στρατεύματα απ’ τις αγριότερες φυλές της Αυτοκρατορίας, τους Ισαύρους και τους Αρμένιους, από τα βουνά της Μικράς Ασίας.


Τον 6ο αιώνα οι φοιδεράτοι είχαν περιοριστεί σε όρια λογικά και χρήσιμα. Τους ισοστάθμιζε τώρα το βαρύ ιππικό που προερχόταν απ’ την Μικρά Ασία, οι κατάφρακτοι, που τόσο τους θαύμαζε ο Προκόπιος. Οι νίκες της βασιλείας του Ιουστινιανού αυτά τα σώματα του ιππικού τις κέρδισαν, θωρακοφόροι οπλισμένοι με τόξα. Οι φοιδεράτοι όμως είχαν αφήσει πίσω τους ένα κακό σύστημα στρατολογίας, που εξαπλώθηκε σε όλο τον στρατό. Τους άντρες τους συγκέντρωνε και τους συντηρούσε ο στρατηγός, όχι η κεντρική κυβέρνηση. Συντάγματα ή λεγεώνες, με την δική τους μόνιμη ονομασία, ήταν άγνωστα εκείνη την εποχή. Κάθε σώμα ονομαζόταν από το όνομα του αρχηγού του. Όλοι μαζί λέγονταν βουκελλάριοι. Το σύστημα αυτό το έκανε ακόμα χειρότερο η συνήθεια του Ιουστινιανού να μην εμπιστεύεται ποτέ κανέναν απ’ τους στρατηγούς του δίνοντας του μεγάλη δύναμη ή πολλά χρήματα. Το αποτέλεσμα ήταν να παρεμποδίζονται συνεχώς οι πόλεμοι του από στάσεις και δυσαρέσκειες, και τις νίκες του τις χρωστούσε στην μεγαλοφυΐα των δύο μεγάλων στρατηγών του, του Βελισαρίου και του Ναρσή.


Με τις οικονομικές δυσκολίες πού είχαν στα τελευταία χρόνια του Ιουστινιανού και την εποχή του Ιουστίνου Β΄ περιόρισαν τους ξένους μισθοφόρους. Η Αυτοκρατορία δεν είχε πια τα μέσα να συντηρεί τους φοιδεράτους. Αυτό μπορεί να εξασθένισε την δύναμη του αυτοκρατορικού στρατού, έδωσε όμως την δυνατότητα στους επόμενους αυτοκράτορες, τον Τιβέριο και τον Μαυρίκιο, να καταργήσουν τους βουκελλάριους-το όνομα ωστόσο έμεινε σαν ονομασία ενός συντάγματος-και να αναδιοργανώσουν όλο τον στρατό, που εξαρτιόταν τώρα πια απ’ τον αυτοκράτορα. Το Στρατηγικόν δίνει μια εικόνα αυτού του νέου στρατού. Η κατώτερη υποδιαίρεση είναι το βάνδον, που λεγόταν νούμερο, αριθμός ή τάγμα-η μετάβαση από τα λατινικά στα ελληνικά δεν είχε ακόμα ολοκληρωθεί και τα παραγγέλματα ιδίως ήταν πολύ μπερδεμένα. Το βάνδον το αποτελούσαν 300 ή 400 άντρες με αρχηγό τον κόμητα ή τριβούνο. Έξι, επτά ή οκτώ βάνδα αποτελούσαν μια μοίρα, υπό τον μοίραρχο ή δούκα. Οι αριθμοί ήταν επίτηδες αόριστοι ώστε οι εχθροί να μην έχουν ποτέ την δυνατότητα να υπολογίζουν την δύναμιν του στρατεύματος. Η συγκέντρωση όλων των βάνδων, σε περίπτωση πολέμου, ήταν έργο του αρχιστράτηγου. Στρατεύματα τακτικά δεν υπήρχαν, εκτός απ’ τους βουκελλαρίους, τους φοιδεράτους και τους οπτιμάτους, που ήταν τα κατάλοιπα των ξένων μισθοφόρων και αποτελούσαν τώρα ένα είδος αυτοκρατορικής φρουράς. Ο Μαυρίκιος επιπλέον, σχεδίαζε να οργανώσει και δυνάμεις τοπικές. Ήθελε όλοι οι άντρες που είχαν γεννηθεί ελεύθεροι να μαθαίνουν τοξοβολία και να διαθέτουν ένα τόξο και ένα ακόντιο, ώστε σε περίπτωση εχθρικής επιδρομής, να μπορούν να υπερασπίζονται την επαρχία τους. Δεν μπορούμε να ξέρουμε ως πιο σημείο το σχέδιο αυτό πραγματοποιήθηκε. Στα φρούρια των συνόρων βέβαια καλούσαν και τους πολίτες να βοηθήσουν στην άμυνα.
Αυτό το στρατό, που είχε αναδιοργανώσει ο Τιβέριος και ο Μαυρίκιος, οδήγησε ο Ηράκλειος στην νίκη στους μακροχρόνιους περσικούς πολέμους, και αυτός ο στρατός ύστερα εξαντλημένος πια, νικήθηκε απ’ την ορμή των Αράβων. Οι κατακτήσεις των Σαρακηνών αφαίρεσαν απ’ την αυτοκρατορία την Αίγυπτο, την Αφρική και την Συρία, και μόνο με μεγάλη δυσκολία, και ύστερα από χρόνια χάους, κατόρθωσαν οι Βυζαντινοί να τους συγκρατήσουν στα σύνορα της Μικράς Ασίας. Όλα αυτά τα χρόνια συνεχίστηκε η αναδιοργάνωση του στρατού και πέρασε από στάδια, που δεν μπορούμε να τα παρακολουθήσουμε, ώσπου τελικά οι Ίσαυροι, τον 8ο αιώνα τελειοποίησαν το σύστημα των θεμάτων.

Κατάφρακτος και καβαλλάριος του Ρωμέϊκου στρατού


Αρχή αυτού του συστήματος ήταν ορισμένα συντάγματα ή θέματα, τακτικοί δηλαδή συνδυασμοί ομάδων, που ήταν στρατοπεδευμένα σε ορισμένες επαρχίες για την άμυνα τους και ο διορισμός αργότερα του αρχηγού του συντάγματος ή του στρατηγού επικεφαλής και της πολιτικής εξουσίας. Από τότε τις επαρχίες αυτές τις ονόμαζαν θέματα και στην αρχή τους έδωσαν το όνομα του συντάγματος που τις κατείχε, δηλαδή θέμα Οπτιμάτων ή Βουκελλαρίων. Σιγά-σιγά όμως καθώς η ειρήνη απλωνόταν σε όλη την αυτοκρατορία και η αστική ζωή ξανάπαιρνε τον ρυθμό της, νέα θέματα προστέθηκαν στις επαρχίες που είχαν ανακτηθεί όπως επίσης και στα σύνορα. Σ’ αυτά τα θέματα δόθηκαν ονόματα γεωγραφικά, θέμα Χαρσιανού ή Σελευκείας, από τα ονόματα των πιο σημαντικών πόλεων, ή Καππαδοκίας και Πελοποννήσου από το παλιό όνομα της επαρχίας. Τα θέματα τα υποδιαιρούσαν σε δύο ή τρεις τουρμαρχίες ή μέρη, στα τμήματα δηλαδή που κατείχε κάθε τούρμα ή κύρια υποδιαίρεση του συντάγματος, υπό τον τουρμάρχη ή μεράρχη. Την τούρμα πάλι για σκοπούς στρατιωτικούς, την υποδιαιρούσαν σε τρεις μοίρες, η κάθε μία υπό ένα δρουγγάριο, και τη μοίρα σε δέκα ομάδες ή τάγματα, το καθένα υπό ένα κόμητα. Όταν τα σύνορα επεκτάθηκαν, πολλές τουρμαρχίες τις απόσπασαν από το θέμα στο οποίο αρχικά ανήκαν, και μαζί με το νέο έδαφος, τις προβίβασαν και τις έκαναν θέματα. Έτσι δημιούργησε ο Λέων ΣΤ΄ το θέμα Σελευκείας. Ορισμένες επαρχίες των συνόρων, κυρίως τα στενά, τις είχα αφήσει έξω απ’ την οργάνωση των θεμάτων και τις διοικούσαν πάντα με στρατιωτικό νόμο. Τις ονόμαζαν κλεισούρες και τον αρχηγό τους κλεισουράρχη. Και αυτές επίσης μπορούσαν να εξελιχθούν σε θέματα.

                                                                           σκλιβανάριοι
Ο θεματικός στρατός στην αρχή, ήταν όπλο αμυντικό, και τις εποχές που η Αυτοκρατορία βρισκόταν σε διαρκή άμυνα αυτός ήταν το κυριότερο όπλο της. Ο στρατηγός του θέματος των Ανατολικών, ο αρχαιότερος στρατηγός ήταν ως τον 9ο αιώνα ο αρχιστράτηγος της Ασίας, και ακόμα και τον 10ο αιώνα, είχε μια εξαιρετικά υψηλή θέση στην επίσημη ιεραρχία. Με τα στρατεύματα των κλεισουρών ήταν συνδεδεμένοι-και πολλές φορές και επικεφαλής τους-οι άρχοντες των συνόρων, οι Ακρίτες, όπως ο επικός ήρωας Διγενής, που βρίσκονταν σε συνεχή αγώνα με τους Σαρακηνούς για λαφυραγωγία, πιθανώς όμως, για μια οργανωμένη εκστρατεία, να ενώνονταν με τον αυτοκρατορικό στρατό.

  

Στρατιώτες του ιππικού του 7ΟΥ αιώνα. Στο κέντρο διοικητής του πεζικού


Τον  9ο αιώνα απόκτησε μεγάλη σημασία ένας νέος κλάδος του στρατού, τα τάγματα, δηλ. Τέσσερα συντάγματα της αυτοκρατορικής φρουράς, οι σχολές, οι εξκουβίτορες, ο αριθμός ή βίγλα και οι ικανάτοι. Το τελευταίο το είχε όπως φαίνεται ιδρύσει ο Νικηφόρος Α΄, ενώ τα άλλα προέρχονταν απ’ τις ανακτορικές φρουρές της παλιάς Αυτοκρατορίας. Ήταν συντάγματα ιππικού που δεν φαίνεται να είχαν μεγάλη δύναμη-τον 10ο αιώνα οι σχολές είχαν μόνο 1.500 άντρες-και το καθένα είχε αρχηγό του ένα δομέστικο, εκτός απ’ την βίγλα, που ο αρχηγός της ήταν ένας δρουγγάριος. Σε συνάρτηση με τα συντάγματα αυτά υπήρχαν τα νούμερα, πεζοί στρατιώτες ως 4.000, και η εταιρεία, η εν ενεργεία αυτοκρατορική φρουρά, που την στρατολογούσαν από ξένους, τους τελευταίους διαδόχους των φοιδεράτων. Αυτά τα στρατεύματα ήταν συνήθως στρατοπεδευμένα στην Βιθυνία και ακολουθούσαν στις εκστρατείες τον αυτοκράτορα και σιγά-σιγά όταν δεν εξεστράτευε ο ίδιος ο αυτοκράτορας, κατέληξε την αρχιστρατηγία να την αναλαμβάνει ο δομέστικος των σχολών. Την μεγάλη περίοδο, σχεδόν ένα αιώνα, απ’ τον Βασίλειο Α΄ως τον Νικηφόρο Β΄, όταν κανένας αυτοκράτορας δεν ήταν στρατιωτικός, ο δομέστικος ήταν ο σημαντικότερος στρατιωτικός αξιωματούχος της Αυτοκρατορίας, παρ’ όλο που στο προβάδισμα ερχόταν ακόμα μετά τον στρατηγό του θέματος των Ανατολικών. Και η μετάβαση που έγινε την εποχή εκείνη, από την άμυνα σε πόλεμο επιθετικό, ενίσχυσε ακόμα περισσότερο την θέση του, ώσπου το 963 ήταν φανερό ότι ο δομέστικος των σχολών, ο Νικηφόρος Φωκάς, ήταν ο φυσικός υποψήφιος για τον θρόνο, όσο καιρό ήταν ανήλικοι οι πορφυρογέννητοι αυτοκράτορες.

 

Ρωμέϊκος στρατός, σε αναπαράσταση.
Τα καθήκοντα των διάφορων στρατευμάτων ήταν καθορισμένα με μεγάλη ακρίβεια. Προορισμός του θεματικού στρατού ήταν να εμποδίζει τις ξένες εισβολές. Όταν π.χ. οι Σαρακηνοί περνούσαν τα σύνορα, ο επικεφαλής της περιοχής το ανέφερε αμέσως στον στρατηγό του θέματος. Ο στρατηγός έστελνε αμέσως και ειδοποιούσε τα γειτονικά θέματα, ενώ το ιππικό του ξεκινούσε για να καταδιώξει και να πλευροκοπήσει τους επιδρομείς και το πεζικό έπιανε τα στενά απ’ όπου θα ήταν υποχρεωμένοι να περάσουν στην επιστροφή τους. Στο μεταξύ τα γειτονικά θέματα συνάθροιζαν τα κυριότερα στρατεύματα τους και όλοι ετοιμάζονταν να συναντηθούν στο σημείο όπου περίμεναν ότι θα χτυπούσε ο εχθρός. Αν πρόφταιναν να συγκεντρωθούν εγκαίρως ήταν δυνατόν να κυκλώσουν τους εισβολείς και να τους αιχμαλωτίσουν, όπως το 863 όταν ο Σαρακηνός στρατηγός Ομάρ έπεσε στην ενέδρα του θεματικού στρατού της Ασίας στον Άλυ. Και οι Βυζαντινοί επίσης έπρεπε να κάνουν επιδρομές στην εχθρική χώρα, ενώ ο στόλος έπαιρνε εντολή να καταστρέψει τα παράλια των Σαρακηνών.

Ρωμηοί στρατιώτες. ο επικεφαλής κρατά ρομφαία.


Όταν ο βυζαντινός στρατός επρόκειτο να αντεπιτεθεί, ο αυτοκράτορας ή ο δομέστικος των σχολών ξεκινούσε από την Κωνσταντινούπολη επικεφαλής των ταγμάτων και σε προκαθορισμένα σημεία του μεγάλου στρατιωτικού δρόμου που διέσχιζε την Μικρά Ασία, συναντούσε αποσπάσματα απ’ τα στρατεύματα των διάφορων θεμάτων. Αυτά τα στρατεύματα ήταν κυρίως πεζικό, αν και κάθε θέμα έστελνε και μέρος απ’ το ιππικό του, γιατί ξέρουμε ότι ο αυτοκράτορας έπρεπε να συνοδεύεται τουλάχιστον από 8.200 ιππείς και τα τάγματα δεν είχαν περισσότερους από 6.000. Για τον τρόπο που ενεργούσαν όταν έκαναν επίθεση σε χώρα εχθρική, ελάχιστες πληροφορίες έχουν διασωθεί. Την εποχή που έγραψε ο Λέων ΣΤ΄οι επιθέσεις ήταν λίγες και απλώς τις αναφέρει. Ακόμα και ο στρατηγός του Νικηφόρου Φωκά τους παλιούς αμυντικούς πολέμους περιγράφει, παρ’ όλο που και ο ίδιος λέει ότι η εμπειρία του εκείνον τον καιρό ήταν πια ξεπερασμένη. Μόνο στο μικρό ανώνυμο εγχειρίδιο(το Liber de Re Militari) εξετάζεται η εισβολή σε ξένες χώρες, αλλά ακόμα και εκεί, παρ’ όλο που ο Ιωάννης Τσιμισκής οδηγούσε τα στρατεύματα του ως την Παλαιστίνη και τα περίχωρα της Βαγδάτης, οι κανόνες που αναφέρονται είναι μέτρα φρονήσεως και κάπως σαν αόριστοι και αφορούν κυρίως την πολιορκία εχθρικών πόλεων.

Ηττημένοι σλάβοι από τον Νικηφόρο Ουρανό στην μάχη του Σπερχειού .Χρονικό Ιωάννου Σκιλίτση


Πραγματικά η βάση της βυζαντινής στρατηγικής ήταν η φρόνηση. Οι επιθέσεις των βαρβάρων και των απίστων ήταν τόσο συχνές και πολλές φορές τόσο απροσδόκητες, ώστε μια τολμηρή επιθετική πολιτική ήταν τελείως ανεφάρμοστη. Ο βυζαντινός στρατός δεν ήταν μεγάλος όπως ο στρατός των Σαρακηνών και επί πλέον, ήταν πολύ δαπανηρός. Έπρεπε λοιπόν να τον χρησιμοποιούν με τον πιο επωφελή τρόπο και χωρίς απώλειες σε άντρες και οπλισμό. Όλα τα βυζαντινά εγχειρίδια τονίζουν ότι η σπουδή είναι τρέλα. Οι στρατηγοί έπρεπε να προφυλάγονται από τις ενέδρες και τους αιφνιδιασμούς και να μην αφήνουν ποτέ ακάλυπτα τα πλευρά τους. Έπρεπε να έχουν ανιχνευτές εμπιστοσύνης, και όπου αυτό ήταν δυνατόν, να χρησιμοποιούν στρατηγήματα και κατεργαριές. Πραγματικά η ηθική που κηρύττουν τα εγχειρίδια είναι χαμηλού επιπέδου. Έπρεπε να τηρούν τον λόγο τους, να μην σκοτώνουν τους αιχμαλώτους και να μην κάνουν κακό στις γυναίκες. Οι όροι της ειρήνης δεν έπρεπε να είναι σκληροί, αν ο εχθρός είχε πολεμήσει με γενναιότητα. Συμβουλεύουν όμως να γίνονται διαπραγματεύσεις ανειλικρινείς για να κερδίζεται χρόνος και να είναι δυνατή η κατασκόπευση του εχθρού. Να στέλνονται ενοχοποιητικά γράμματα στους στρατηγούς, για να δημιουργούν προστριβές με τους ανωτέρους τους. Να διατηρείται το ηθικό του στρατού ψηλά με ανακοινώσεις προς τους στρατιώτες για νίκες φανταστικές.

                                                                Ρωμέϊκος στρατός κυνηγά τον βουλγάρικο. Χρονικό Ιωάννου Σκιλίτση
Αυτά τα τεχνάσματα μπορεί να ήταν χρήσιμα, η πραγματική όμως δύναμη των Βυζαντινών ήταν η ευφυία με την οποία αντιμετώπιζαν τους διάφορους εχθρούς τους. Το είχαν κάνει σκοπό τους να μελετούν την ιδιαίτερη πολεμική τακτική του κάθε αντιπάλου και τον καλύτερο τρόπο για να την εξουδετερώνουν. Έτσι οι Φράγκοι ήταν θύματα της απερίσκεπτης τόλμης τους. Ήταν δυνατόν να πέσουν σε ενέδρα. Η επιμελητεία τους ήταν κακή και η πείνα τους έσπρωχνε να δραπετεύουν. Δεν υπακούανε στους αρχηγούς τους και ήταν διεφθαρμένοι. Αν ήταν δυνατόν να μην γίνει μάχη κατά παράταξη, όπου τους βοηθούσε η ανδρεία τους και η προσωπική τους δύναμη, ήταν εύκολο να εξοντωθούν. Από την άλλη μεριά πάλι οι Τούρκοι, που είχαν μαζί τους Μαγυάρους και Πετσενέγους, ήταν πονηροί και τον στρατό τους τον αποτελούσαν ορδές από ελαφρούς ιππείς. Ο Βυζαντινός στρατηγός, αφού λάβαινε τα μέτρα του για τις ενέδρες, έπρεπε να δώσει μάχη όσο το δυνατόν γρηγορότερα. Οι βαριοί ιππείς του έριχναν τους Τούρκους από τα άλογα, ενώ εκείνοι δεν μπορούσαν να σπάσουν τις γραμμές του πεζικού του. Οι Σλάβοι, ελαφροί πεζοί στρατιώτες δεν ήταν επικίνδυνοι παρά μόνο σε δύσκολα ορεινά εδάφη. Ήταν πολύ κακά οπλισμένοι και πολύ απειθάρχητοι για να μπορούν να αντιμετωπίσουν τα αυτοκρατορικά στρατεύματα σε πεδιάδα. Οι Σαρακηνοί εξακολουθούσαν να είναι ο σημαντικότερος εχθρός. Είχαν την δυνατότητα να συγκεντρώνουν τεράστια στρατεύματα, να μετακινούνται με μεγάλη ταχύτητα και είχαν κάπως μελετήσει την τέχνη του πολέμου.

Σαρακηνοί  έτος 842 η πολιορκία της Μεσσήνης . Χρονικό Ιωάννου Σκιλίτση

 Είχαν όμως μείνει κατά κάποιο τρόπο ανοργάνωτοι και σε περίπτωση ήττας, έχαναν το ηθικό τους. Μια νυχτερινή επίθεση, όταν φορτωμένοι με την λεία τους προχωρούσαν με ασυνήθιστη γι’ αυτούς βραδύτητα, μπορούσε να τους φέρει πανικό. Τους επηρέαζε επίσης ο καιρός, ήταν δύσθυμοι όταν έκανε κρύο ή έβρεχε. Οι ιππείς τους σαν άτομα δεν ήταν αντίπαλοι αντάξιοι των Βυζαντινών και έτσι οι Βυζαντινοί δεν είχαν λόγους να φοβούνται την μάχη κατά παράταξη, παρά μόνο όταν οι δύο στρατοί δεν ήταν ανάλογοι σε μέγεθος. Με τον ίδιο τρόπο και η τέχνη της πολιορκίας είχε κι αυτή τους δικούς της κανόνες, ανάλογα με το είδος της πόλης που πολιορκούσαν και την φύση του γύρω εδάφους. Αυτοί οι κανόνες αναφέρονταν με μεγάλη προσοχή, δεν ήταν όμως απαράβατοι. Ένα καινούργιο τέχνασμα ήταν πάντα ευπρόσδεκτο. Ο Κεκαυμένος παρακινούσε τους στρατηγούς να εφευρίσκουν νέες μεθόδους και η Άννα Κομνηνή πλέκει το εγκώμιο του πατέρα της, του Αλεξίου Α΄, για τους νεωτερισμούς που πρώτος εφάρμοσε. Και οι πολιορκημένοι επίσης έπρεπε να εξετάζουν και να βγάζουν συμπεράσματα για την δύναμη και την συγκρότηση του εχθρού τους. ο Κεκαυμένος συμβούλευε εξόδους και μεγάλη δόση κατεργαριάς. Όσο για τις οχυρώσεις, ήταν ένα θέμα που το είχαν μελετήσει με προσοχή από πολύ καιρό.

Ρωμηός καβαλλάριος και πεζός στρατιώτης


Η δύναμη του βυζαντινού στρατού ήταν οι βαριοί ιππείς του, οι καβαλλάριοι. Φορούσαν ατσάλινα κράνη και πλεχτούς ατσάλινους θώρακες και οι αξιωματικοί τους και οι άντρες της πρώτης γραμμής ατσάλινες προμετωπίδες. Είχαν λινούς και μάλλινους μανδύες, και ανάλογα με την εποχή, τους φορούσαν πάνω απ’ την πανωπλία τους. Τα όπλα τους ήταν ένα σπαθί, ένα εγχειρίδιο, φαρέτρα και τόξο και μια λόγχη. Το λοφίο του κράνους, η σημαιούλα της λόγχης και ο μανδύας τους είχαν διαφορετικό χρώμα, ανάλογα με το σύνταγμα που υπηρετούσαν. Οι πεζοί ήταν κυρίως ελαφροί τοξότες-μερικές επαρχίες αντί τοξότες έστελναν άντρες οπλισμένους με ακόντια-υπήρχε όμως και βαρύη πεζικό, που οι άντρες του φορούσαν επίσης πλεχτούς ατσάλινους θώρακες και ήταν οπλισμένοι με τσεκούρια, λόγχες, σπαθιά και ασπίδες. Αυτοί φύλαγαν τα δύσκολα ορεινά στενά εκεί που δεν ήταν δυνατόν να χρησιμοποιηθεί το ιππικό. Το υγρόν πύρ, το κυριότερο όπλο του βυζαντινού ναυτικού, οι στρατιωτικοί δεν το χρησιμοποιούσαν παρά μόνο για να απομακρύνουν τους πολιορκητές.

Κατάφρακτος του Ρωμέϊκου ιππικού.


Υπάρχουν διάφορες πληροφορίες για την μισθοδοσία του στρατού. Ο μισθός των στρατηγών των στρατιωτικών θεμάτων της Ασίας ήταν από είκοσι ως σαράντα χρυσές λίβρες τον χρόνο(21.600 ως 43.200 χρυσά φράγκα). Οι τουρμάρχες φαίνεται να έπαιρναν τουλάχιστον τρεις λίβρες (3.240 χρυσά φράγκα), και οι κατώτεροι αξιωματικοί μία ή δύο λίβρες. Από τους άντρες οι νεοσύλλεκτοι όπως φαίνεται, έπαιρναν ένα νόμισμα τον πρώτο χρόνο, δύο τον δεύτερο, ώσπου έφταναν τα δώδεκα και σε ορισμένες περιπτώσεις τα δεκαοκτώ νομίσματα. Ο Κεκαυμένος συστείνει με μεγάλη επιμονή να μην μειώνεται ποτέ ο μισθός των στρατιωτών. Είχε υπολογιστεί ότι τα στρατεύματα των ανατολικών θεμάτων, μαζί με την Θράκη και την Μακεδονία, κόστιζαν στο δημόσιο ταμείο 500.000 λίρες ή 22.500.000 χρυσά φράγκα τον χρόνο. Τους μισθούς τους πλήρωνε ο χαρτουλάριος κάθε θέματος, ένας υπάλληλος που υπαγόταν στην κεντρική κυβέρνηση. Πολλές φορές όμως τους στρατιώτες τους πλήρωναν με γαίες.

το σπαθίον ή σπάθα  του ρωμέϊκου στρατού. σημερινή αναπαραγωγή

 

 Το μεγαλύτερο μέρος των ιππέων ήταν μικροί ιδιοκτήτες, που είχαν κληρονομική την υποχρέωση να υπηρετούν στον στρατό και για αντάλλαγμα δεν πλήρωναν άλλους φόρους, εκτός απ’ τον φόρο της γης. Υπήρχε όμως η δυνατότητα να αποφύγει αυτή την υποχρέωση. Η χήρα μητέρα του αγίου Ευθυμίου του Νέου(που γεννήθηκε γύρω στο 820) τον πάντρεψε πολύ νωρίς, ώστε, έχοντας ο γιος της να συντηρεί δύο γυναίκες και να φροντίζει ένα κτήμα, να μπορέσει να απαλλαγεί απ’ την στρατιωτική θητεία. Οι εταίροι αμείβονταν τόσο καλά, ώστε πολλοί ξένοι πλήρωναν για να τους επιτραπεί να καταταγούν στην εταιρεία. Την εποχή της ακμής του ο Βυζαντινός στρατός δεν ξεπερνούσε, όπως φαίνεται τις 120.000. Τα στρατεύματα των ανατολικών θεμάτων ήταν περίπου 70.000 και το υπόλοιπο προερχόταν απ’ τα δυτικά θέματα και τα συντάγματα του κεντρικού στρατού. Σ’ αυτούς όμως πρέπει να προσθέσουμε και τον μεγάλο αριθμό του βοηθητικού προσωπικού που ακολουθούσε το στράτευμα. Οι στρατιώτες είχαν τον δικαίωμα να παίρνουν μαζί τους δούλους ή υπηρέτες, για να μην κουράζονται να στήνουν μόνοι τις σκηνές τους ή να σκάβουν χαρακώματα.οι άντρες της επιμελητείας δεν ήταν μάχιμοι. Ένα σώμα επίσης από μή μάχιμους μηχανικούς ακολουθούσε πάντα το στρατό, για να διαρρυθμίζει το στρατόπεδο για την νύχτα. Υπήρχε ακόμα και ένα πολύ αξιόλογο υγειονομικό σώμα με μια οργάνωση φορείων για την οποία θα ήταν υπερήφανος κάθε στρατός, και στους μεγάλους στρατιωτικούς σταθμούς, όπως π.χ. στο Δορύλαιον(Εσκί-Σεχήρ), ήταν χτισμένα τεράστια λουτρά για τους στρατιώτες.

 


Το 1071 ο αυτοκράτορας Ρωμανός Διογένης, παραβαίνοντας όλους τους κανόνες της βυζαντινής στρατηγικής, οδήγησε τον στρατό του στην πανωλεθρία του Μαντζικέρτ. Ο βυζαντινός στρατός ποτέ δεν μπόρεσε να συνέλθει, όχι τόσο πολύ απ’ την ίδια την συμφορά, όσο γιατί εξαιτίας της, χάθηκε το μεγαλύτερο μέρος της Μικράς Ασίας και αναστατώθηκε όλη η οργάνωση των θεμάτων. Ο ευνούχος Νικηφόρος Λογοθέτης και ύστερα απ’ αυτόν, ο Αλέξιος Α ΄κατόρθωσαν να συγκεντρώσουν όπως – όπως ένα στρατό, που νίκησε τους Νορμανδούς και τους Πετσενέγους και πρόσφερε πολλές υπηρεσίες επί Ιωάννου, του γιου του Αλεξίου, για να αποδεκατιστεί όμως στην Αρμενία και στην Ουγγαρία από τον εγγονό του τον Μανουήλ και να χαθεί τελικά στο Μυριοκέφαλον. Αυτός όμως ήταν ένας στρατός τυχαίος, που τον στρατολογούσαν μέρα με την μέρα, όσο καλύτερα μπορούσαν, χωρίς καμιά οργάνωση για την συντήρηση του. Για λόγους οικονομίας ήταν υποχρεωμένοι να τον διαλύουν κάθε χειμώνα. Οι αυτοκράτορες ήταν αναγκασμένοι να στηρίζονται όλο και περισσότερο στους ξένους μισθοφόρους. Ξένους χρησιμοποιούσαν για την σωματοφυλακή της αυτοκρατορικής αυλής και ο επαναστάτης Βάρδας Φωκάς είχε μια φρουρά από διαλεχτούς, ψηλούς Γεωργιανούς, που είχαν όλοι το ίδιο ανάστημα και φορούσαν πανοπλίες λευκές. Η περίφημη φρουρά των Βαράγκων εμφανίζεται για πρώτη φορά στις αρχές του 11ου αιώνα. Επί Αλεξίου την αποτελούσαν ξένοι κάθε προέλευσης –Ρώσοι, «Κουλπίγγοι», Τούρκοι, Αλανοί, Άγγλοι, Γάλλοι, Γερμανοί και Βούλγαροι-και μαζί με τους ικανάτους, τους βεστιάντες, τους αθάνατους (τα υπολείμματα των παλαιών ταγμάτων, που μετά το Μαντζικέρτ, τα είχε συγκεντρώσει ο ευνούχος Νικηφόρος) και τους αρχοντόπουλους (σύνταγμα που είχε ιδρύσει ο Αλέξιος για τους γιους των νεκρών ευγενών) αποτελούσε τον πυρήνα όλου του στρατού. Την φρουρά των Βαράγκων, που την αποτελούσαν κυρίως Άγγλοι, νίκησαν οι Νορμανδοί το 1081 στο Δυρράχειο. Στρατός θεματικός δεν υπήρχε πια. Τα θέματα είχαν αποδιοργανωθεί και οι Κομνηνοί προτιμούσαν ένα σύστημα πιο συγκεντρωτικό. Αντί για τους διάφορους στρατηγούς, τώρα υπήρχαν μόνο δύο αρχιστράτηγοι, ο δομέστικος της Ανατολής και ο δομέστικος της Δύσης. Τα πρόσθετα στρατεύματα προέρχονταν από μισθοφόρους.

Δείγματα πολιορκητικών μηχανών


Στις αρχές του 11ου αιώνα ήταν κανόνας απαράβατος να μην δίνουν ποτέ ανώτερες θέσεις σε ξένους. Στον Πέτρο, «τον ανηψιό του βασιλέα της Γερμανίας», που υπηρέτησε επί Βασιλείου Β΄, ποτέ δεν έδωσαν παρ’ όλες τις ικανότητες του βαθμό μεγαλύτερο από δομέστικου επαρχίας.
Επί Κομνηνών χρησιμοποιούσαν ξένους ακόμα και στις πιο υπεύθυνες θέσεις. Ο μεγάλος εταιριάρχης του Αλεξίου ήταν Σκύθης, παρ’ όλο βέβαια που ο Βοημούνδος θεωρήθηκε απιθάνου αναιδείας, όταν ζήτησε να διοριστεί δομέστικος της Ανατολής. Ο Μανουήλ όμως και η Μαρία της Αντιοχείας έδωσαν πολλές απ’ τις σημαντικές θέσεις σε Λατίνους.
Το σύστημα των μισθοφόρων προϋπέθετε μεγάλη ποσότητα ρευστού χρήματος στο δημόσιο ταμείο. Επί Αγγέλων τα χρήματα άρχισαν να λείπουν. Τέλος στην κρίση του 1204, όταν οι ξένοι στρατιώτες ζήτησαν τους μισθούς τους δεν μπόρεσαν να τους δώσουν τίποτα. Και έτσι οι ξένοι που οι αφοσίωση τους ήταν θέμα συμφέροντος, αρνήθηκαν να πολεμήσουν και η Κωνσταντινούπολη έμεινε ανυπεράσπιστη.
Οι αυτοκράτορες της Νίκαιας, με τη αυστηρή τους οικονομία, κατόρθωσαν να σχηματίσουν ένα μικρό στρατό και να εγκαταστήσουν φρουρά στα σύνορα, που την πλήρωναν με το παλιό σύστημα, παραχωρώντας μικρές ιδιοκτησίες. Οι Παλαιολόγοι όμως δεν είχαν τα μέσα να διατηρούν στρατεύματα γηγενή. Η ιστορία της Καταλανικής Εταιρείας τους προειδοποίησε για τους κινδύνους που διατρέχανε

ΕΔΩ ΣΥΝΕΧΙΖΕΤΑΙ

 

Για να δείτε κάποιες σελίδες πρέπει να έχετε τον flash player που μπορείτε να βρείτε πατώντας στο εικονίδιο δίπλα.

Πνευματικά δικαιώματα © 2009

 Συντελεστές  και επικοινωνία μαζί μας

       SiteLock

       

 


                                                   

drupal stats

View My Stats